ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ ਧਰਤੀ-ਵੰਦਨਾ ਸ਼ਿਵਾ

ਜੰਗ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਹੀ ਖਟਕਦਾ ਹੈ ।  ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜਾਰੀ ਹੈ ।  ਇਸ ਯੁਧ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ  ਉਸ ਆਰਥਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ,  ਜੋ ਪਰਿਆਵਰਣ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ - ਇਹ ਸੀਮਾ ਅਸਮਾਨਤਾ ,  ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ,  ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀ ਹੈ ।  ਕੁੱਝ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ  ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਜਮਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ  ਸੁਪਰ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ,  ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ ਵਿਕਾਊ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਾਣੀ ,  ਜੀਨ ,  ਕੋਸ਼ਿਕਾ ,  ਅੰਗ ,  ਗਿਆਨ ,  ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ,  ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਵੇਚ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ,  ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ  ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਤੇਲ ਲਈ ਖੂਨ’ ਨਹੀਂ ਵਗ ਰਿਹਾ ।  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਖੂਨ ਜੀਨ ,  ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਯੁਧ ਦੀ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਫੌਜੀ - ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ  ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੈ ,  ਜਿਸਦਾ ਪਤਾ ਮੋਨਸਾਂਟੋ ਦੇ ,  ਰਾਉਂਡ ਅਪ ,  ਮਚੇਟੀ ,  ਲੈਸਾਂ ਵਰਗੇ  ਹਰਬੀਸਾਈਡਸ  ( ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਕਨਾਸ਼ਕ )   ਦੇ ਨਾਵਾਂ  ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ।  ਅਮਰੀਕਨ ਹੋਮ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ ਨੇ ਵੀ ,  ਜਿਸਦਾ ਮੋਨਸਾਂਟੋ  ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ,  ਆਪਣੇ ਹਰਬੀਸਾਈਡਸ  ਦੇ ਇੰਜ ਹੀ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਹਨ ,  ਜਿਵੇਂ ਪੇਂਟਾਗਨ  ਅਤੇ ਸੁਕੈਡਰਨ  ।  ਇਹ ਜੰਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ,  ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੇਤੀ ਦੀ ਨਿਰਤੰਰਤਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ ।  ਧਰਤੀ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਯੁਧ ਦਰਅਸਲ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਹਿੰਸਕ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਵਰਗ ਹਿੰਸਕ ਔਜਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ।  ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਇੰਨੇ ਸਾਫ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ  ਨਹੀਂ ਵਿੱਖਦੀ ,  ਜਿੰਨੀ ਉਦਯੋਗਕ ,  ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਖਦੀ ਹੈ ।  ਯੁਧ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕਾਰਖਾਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ,  ਉਹ ਯੁਧ ਖਤਮ ਹੋਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ - ਰਸਾਇਣ  ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ ।

ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ  ਮੈਨੂੰ 1984 ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ,  ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਗਲਤ ਹੈ ।  ਤੱਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਤਰਾਸਦੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਵੀ ਯੁਧ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਖਣ ਲੱਗੀ ਸੀ । ਯੁਧ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਸਾਇਣ  ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕੀੜੇ  - ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ।  ਇਹ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਜੇਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਾ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਤਿਆਰ ਕਰੇਗੀ ।  ਇਸਦੇ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ  ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਨਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ।  ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਫੀਡ ਅਤੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ  ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ  ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇਜੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜੇ  ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ।  ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ,  1997 ਤੋਂ  ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੋ ਲੱਖ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ।

ਧਰਤੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਵਰਤਾਓ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤਕ  ਲਾਜਮੀ ਲੋੜ  ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਡੇ ਵਜੂਦ ਲਈ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।  ਮਿੱਟੀ ,  ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ,  ਪਾਣੀ ,  ਪਰਿਆਵਰਣ ,  ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਖਾਧ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਯੁਧ ਵਰਗੀ ਹੈ ,  ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੋਸਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ ।  ਇੱਕ ਅਰਬ ਲੋਕ ਅੱਜ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਹਨ ।  ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਅਰਬ ਲੋਕ ਮੋਟਾਪਾ ,  ਮਧੁਮੇਹ ,  ਉੱਚ ਰਕਤਚਾਪ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ  ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ  ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ ।  ਅੱਜ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕੁਲ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ।  ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਧਰਤੀ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ,  ਜੋ ਪ੍ਰਸਥਿਤਕੀ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿੱਖਦੀ ਹੈ ।  ਦੂਜਾ ਹੈ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ,  ਜੋ ਗਰੀਬੀ ,  ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਪਨ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ।  ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਯੁਧ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸੀਮ ਭੁੱਖ ਲਈ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ ,  ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਪਹਲੂ ਵਿਵਸਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,  ਤਾਂ ਰਹਿਣ – ਸਹਿਣ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਚੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ,  ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਇੱਕ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਮਾਓ ।  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ  ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ ,  ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉਪਜਾਊ ਹੋਵੇ ,  ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਵੱਛ ਪਾਣੀ  ਹੋਵੇ  ,  ਸਭਿਅਤਾ ਭਰਪੂਰ  ਹੋਵੇ  ,  ਅੱਛਾ ਮਕਾਨ ,  ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ ,  ਸਾਮਾਜਕ ਤਾਲਮੇਲ  ,  ਇੱਕ ਜੁੱਟਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ  ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਹੋਵੇ ,  ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪੈਸੇ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਅਮੀਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਿੰਨੇ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ  ,  ਪਰਿਆਵਰਣ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ  ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ  ਓਨੇ ਹੀ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ । ਅਸੀਂ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਪੈਸਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ?  ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ?  ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਰੁਪਿਆ ਕਮਾਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ  ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ ?  ਕੀ ਅਸੀਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ?

ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਧਰਤ ਡੇਮੋਕਰੇਸੀ’ ਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ – ਸਹਿਣ ਵਿੱਚ ਲੋਕੰਤਰਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ,  ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ,  ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ  ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ  ਦੇ ਅਸਲੀ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ।  ਯਾਨੀ ਧਰਤੀ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ  ਉਸਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਉੱਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਤਕਸੀਮ ।  ਉਹ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ,  ਖਾਣਾ ,  ਸਿਹਤ ,  ਸਿੱਖਿਆ ,  ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ  ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ । ਅਸੀਂ  ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨਾ  ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲਾਲਸਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਬਾਜਾਰੂ ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤਕ  ਤੰਤਰ ਵੱਲ ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਨੂੰ ਅਖੰਡਤ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੋਚਾਂਗੇ ।

ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਉਦੋਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ,  ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਖਾਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ।  ਮੋਈ  ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ  ਨਦੀਆਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ  ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ।  ਲਿਹਾਜਾ ਮਨੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਧਰਤੀ ਮਾਂ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ ।  ਇਹ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦਾ ਵਿਆਪਕ  ਸ਼ਾਂਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ ।

ਸਦਾ ਬਾਹਾਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ -ਐਮ ਐਸ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਡੇ ਵਿਲਿਅਮ ਗਾਡ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ  ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ  ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਗਰੀਨ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ,  ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ 42 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ।  ਉਸ ਸਮੇਂ 1968 ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕੋਲਾਜੀ ਅਤੇ ਇਕੋਨਾਮਿਕਸ ਗਲਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ  ਕੁੱਝ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ ਝਾੜ ਵਧਾਉਣ  ਦੇ ਜਾਂ ਤਤਕਾਲਿਕ ਮੁਨਾਫੇ  ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ  ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਖਤਰੇ  ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ।  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ  ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ  ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ  ਉਪਜਾਊਪਣ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਣਾਵਟ  ਦੀ  ਹਿਫਾਜ਼ਤ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਉਭਰਨ  ਲੱਗਣਗੇ ।  ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਖਾਰੀ  ਅਤੇ ਲੂਣੀ  ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ੀ ,  ਫਫੂੰਦੀ ਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ  ਦਵਾਵਾਂ  ਦੇ ਅੰਧਾਧੁੰਦ  ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਾਲ  ਅਨਾਜ  ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ  ਦੇ ਖਾਣ ਯੋਗ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਇਹਨਾਂ  ਜਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਾ  ਦੀ  ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਕੁਦਰਤ  ਦੇ ਜੈਵ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਗਾੜੇਗੀ  ਹੀ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ  ਦਾ ਕਹਿਰ ਵੀ ਵਧਾਏਗੀ  ।  ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਕੁਦਰਤੀ  ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜਮੀਨੀ ਜਲ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ   ਜੋ ਅਮੁੱਲ ਪੂੰਜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ,  ਉਸਦਾ ਅਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ  ਘੋਰ ਇਸਤੇਮਾਲ  ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ  ਮੁੱਕ  ਜਾਵੇਗਾ ।  ਮੁਕਾਮੀ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ  ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਸੰਖ  ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆਸਪਾਸ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਜਿਆਦਾ ਝਾੜ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੀ ਬੀਜੀਆਂ  ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪੌਦ ਰੋਗ ਪਨਪ ਸਕਦੇ ਹਨ  ਜੋ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫਸਲ ਚੌਪਟ ਕਰ ਦੇਣ ।  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਨ 1854 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਲੂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ  ਅਕਾਲ ਪਿਆ ਸੀ ।ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਭ ਲੋਕ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਲੂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿੱਸਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ।ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ 1942  ਦੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ।

ਇਸ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ  ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ  ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਝਾੜ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਉਚਿਤ ਆਧਾਰ ਨਾ  ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਤਾਵਰੀ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ  ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼  ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਵਾਂਗੇ ।  ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ  ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ  ਗੌਰ ਕਰਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਸੁੱਝਿਆ ,  ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਏਵਰਗਰੀਨ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਯਾਨੀ ਪਰਿਆਵਰਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ  ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਜਾਣਾ ।  ਇਸ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ  ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਹਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ । ਸਾਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅੰਨ  ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦਾ  ਰਹੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਲਾਭਪ੍ਰਦਤਾ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਿੱਟੀ , ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਦੀ ਪਰਸਥਿਤਕ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ  ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ  ।

ਵਰਤਮਾਨ ਦਹਾਕੇ  ਨੂੰ  ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਜਲਵਾਯੂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਸਮ ਬੇਹਦ ਉਗਰ  ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ  ਲੱਗਿਆ   ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ  ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਾਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਣ ਦਾ  ਸੰਦੇਹ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ  ਹੈ ।  ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਪੇਨਹੇਗਨ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਦੁਰਭਾਗ ਵਸ਼ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪੱਧਰ ਤੇ  ਆਧਾਰਿਤ ਆਰਥਕ ਤਰੱਕੀ  ਤੇ  ਲਗਾਮ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਸਹਿਮਤੀ  ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ  । ਉਂਜ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਡਿਗਰੀ ਦਾ  ਵਾਧਾ  ਵੀ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅਤੇ  ਅਫਰੀਕਾ  ਦੇ ਉਪ - ਸਹਾਰਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਤੇ  ਉਲਟਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਵੇਗਾ  ,  ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੁੱਖ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪੰਜੇ ਫੈਲਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਇਹੀ ਨਹੀਂ ,  ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਦੀਪਾਂ  ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਵੀ ਵਧ  ਚੁੱਕਾ  ਹੈ ।

ਸੰਨ 2010 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਲੋਂ  ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਸਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।  ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ  ਹੈ ।  ਲਿਹਾਜਾ ਅਸੀਂ  ਦੁਗਣੇ  ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਆਨੁਵੰਸ਼ਿਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਵਢਾਂਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ  ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ  ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ । ਸੰਨ 2010 ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ  ਦੇ ਮੁੱਖਆਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰਾਟ ਸਮੇਲਨ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 2000 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਤਾਬਦੀ ਵਿਕਾਸ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਹਨਾਂ  ਲਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਕਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ,  ਭੁੱਖ ਅਤੇ  ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ 2015 ਤੱਕ ਘਟਾ ਕੇ  ਅੱਧੀ ਕਰ ਦੇਣਾ । ਲੇਕਿਨ ਹੋਇਆ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਕਿ ਭੁੱਖੇ ਬੱਚੇ ,  ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਜਿੱਥੇ ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ 80 ਕਰੋੜ ਸਨ ਉਥੇ ਹੀ ਹੁਣ 2010 ਵਿੱਚ 100 ਕਰੋੜ   ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ।

ਇਹ  ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ  ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਾਣਾ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰ ਪਾਉਣਾ ਗਰੀਬਾਂ  ਦੇ ਬੂਤੇ ਵਿੱਚ  ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ।  ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲ  ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹਰੀ ਕਰਾਂਤੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਰਿਆਵਰਣ  ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਆਪਣਾ ਕੇ  ਖਾਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ  ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੁੱਗਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।ਸਾਡੇ  ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ  ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ  ਪਹਿਲ ਕਰਨੀ  ਹੋਵੇਗੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ  ਲਈ ,  ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਨਾਜ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਧਰਿਆ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ ।

डा. मसारू ईमोतो से - मैक्सिको की खाड़ी में तेल रिसाव के बारे में तत्काल संदेश-

मैं मेक्सिको की खाड़ी में तेल रिसाव के बारे में इस सुबह  समाचार देखा. समाचार में, जापानी टीवी चालक दल एक नाव ले  कर उस  दृश्य को देखने के लिए चल पड़े  जहाँ तेल का भारी मात्रा में मेक्सिको की खाड़ी में गिर रहा था . वे मिसिसिपी नदी के मुँह से चले  और वे 1 घंटे के बाद दृश्य के स्थान पर पहुंच गए . तेल हर रोज भारी मात्रा में बाहर आ रहा  था  और  संवाददाता ने कहा कि यह सिर्फ समय की बात है कि तेल किनारे तक पहुँच जाए .

रिपोर्टर के  एक नाव द्वारा दृश्य की जगह बाद पहुंचने के बाद , उसने  एक कप के साथ समुद्र का पानी निकाला  और उसका जाँच किया कि उसके  अंदर क्या है. तो देखा वहाँ कप में एक युवा मछली का शव था. यह केवल एक छोटा सा डोल था लेकिन मछली का शव वहाँ  था.यह सोच कर मुझे जोरदार सदमा लगा कि  कितने जीव पूरे  महासागर में इस तेल से खत्म हो चुके होंगे .

तब, जब वे वापस अपने रास्ते पर थे,  समुद्र क्षेत्र पर डॉल्फ़िन का  सामना करना पड़ा, जहां वे पहले  कभी दिखाई नहीं पड़ती थी   . डॉल्फ़िन जहां तेल गिरा था बहां से  दूर  तट की ओर से भाग रहे थे. क्या होगा अगर आगे तेल किनारे तक बड़ आता है. जवाब स्पष्ट है.

एक पानी के अनुसंधानकर्ता के रूप में, मैं हमेशा सोचता हूँ कि क्यों तेल और पानी को  संयुक्त नहीं किया जा सकता है. शायद वैज्ञानिक एक समीकरण का  उपयोग करके  इस सवाल का जवाब दे सकते  है, यह समझना मुश्किल है और मुझे लगता है कि उनका  जवाब मेरे जरूरी सवाल "क्या है यह ?" का जवाब नहीं हो   सकता  तो एक पानी के दूत के  दृष्टिकोण से ,  मैं इस सवाल के बारे में अपने विचारों का उल्लेख करना चाहूँगा .

"जल सभी चीजों का  मूल  है."

कोई भी इस बात से जो यूनानी दार्शनिक थेल्स द्वारा 2500 ईसा पूर्व में कहा गया था इनकार नहीं करेगा. सब चीजों को  पानी में निर्माता के  खाका द्वारा बनाया गया था और हम कह सकते हैं कि पानी के लिए सभी चीजों के साथ गठबंधन करने में सक्षम होना चाहिए. एक शब्द में, पानी को सब कुछ पसंद है.

हालांकि, पानी तेलों के साथ गठबंधन नहीं करता , पानी  तेलों को नापसंद करता  है. शायद, यह kahne    के लिए  "" पसंद "या" नापसंद "शब्द का प्रयोग उचित नहीं है, क्योंकि पानी की भावनाओं नहीं है. पानी की महान भूमिका  महान प्रकृति में जीवन की  रक्षा करना और इसे  बनाए रखना है.  तो पानी अपनी भूमिका को परेशान करने से चीजों को  मना कर सकता है.

वहाँ एक और परिघटना है कि पानी की सराहना करते नहीं करता है. यह ऊर्जा पर एक अंतर मुद्दा है. पानी कुछ भी भेदभाव नहीं करता और सुलह और शांतिपूर्ण सह अस्तित्व की भावना के साथ रहता है . अगर कहीं ऊर्जा के असंतुलित की स्थिति  है, पानी हमें  सुनामी, तूफान या भूकम्प बनकर  चेतावनी देता है.

वैसे, क्यों तेल उत्पाद मानव शरीर पर बुरा प्रभाव डाल रहे हैं जबकि  तेल भी प्रकृति के  ही उत्पाद हैं जो मूलतः भूमिगत  रहे हैं. मेरा जवाब इस तरह है.

मुझे लगता है कि तेल तरल बने जीव हैं जो इस पृथ्वी के बनने वक्त ही भूमिगत जमा हो  गए थे और किसी भी जीव में हमारे पूर्वज या पशुओं की आत्माओं द्रवीभूत शामिल हैं.

मुझे लगता है कि सभी जीवित जीव  जो नूह की बेड़ी   पर सवार होने में सक्षम नहीं थे  जब अटलांटिस और मू गायब हो गए  थे  भूमिगत में खो गए थे और वे पेट्रोल का एक हिस्सा बन गए थे . तो, मेरे विचार यह है कि पेट्रोल तेल  बहुत ज्यादा भय और शिकायत से ओत्पोत  है और वे मानव शरीर पर नकारात्मक असर डालते हैं.

बेशक यह वैज्ञानिक सबूत के बिना एक विचार है और मैं इस पर कोई भी आलोचना अर्जित करने    को तैयार हूँ.

वैकल्पिक ऊर्जा जिस द्वारा तेलों  को प्रतिस्थापित किया जा सकता है के  जन्म की  हाल ही में जापान में घोषणा की गई है. यह वास्तव में  पानी से निकाली ऊर्जा है जो मेरे विचार की पुश्टी करती  कि पानी से  ऊर्जा निकाली जा सकती है और यह बात  मैं बीते 20   वर्षों से  कह रहा है. यह  पानी से ओक्सी-हाइड्रोजन गैस कहलाती  सुरक्षित ऊर्जा निकालने के लिए  तकनीक है. आप निम्न वीडियो से प्रौद्योगिकी देख सकते हैं.

तेल मनुष्य के लिए जरूरी हैं, लेकिन यदि आप पारिस्थितिक दृष्टिकोण के बारे में गंभीर हो , यह अनुकूल नहीं है. वह यह है कि लोगों का  सबसे बड़ा भाग सोचता है, लेकिन क्योंकि वहाँ वास्तव में अन्य वैकल्पिक ऊर्जा स्रोत नहीं  लोगों ने आपत्तियां नहीं उठाई हैं. हालांकि, अंत में हमें प्रौद्योगिकी मिल चुकी है  जिस से हमें वैकल्पिक ऊर्जा मिल सके जो  तेल की जगह ले  सकती है.

"जल हमारे मन का  आईना है"  यह है जो मुझे पानी द्वारा पढ़ाया गया था और अब यह  इस तकनीक का समर्थन करने के लिए महत्वपूर्ण है जो हर जगह दैनिक जीवन में इस्तेमाल की जानी है  .

मेरा मानना है कि लोग हैं, जो मेक्सिको की खाड़ी में मत्स्य उद्योग में शामिल हैं और  अब पीड़ित हैं लेकिन आर्थिक मुद्दों  के रूप में, अमेरिकी सरकार और अन्य देश उन्हें समर्थन करेगा और यह एक अत्यंत अहम बात होगी . महत्वपूर्ण बात यह है कि हम इस गलती से सीखते हैं और यकीनी बनाते  है कि  इस प्रकार की चीजें भविष्य में कभी न  हो और प्रकृति के पर्यावरण की रक्षा के लिए  हमें  पानी से ऊर्जा  लेने के लिए  इस प्रौद्योगिकी को बहुत गंभीरता से लेना होगा . मुझे सच में आशा है कि यह  तकनीक उपलब्ध हो जाएगा और जल्द से जल्द  हर किसी के उपयोग में आएगा .

अब हम इस तरह प्रार्थना से प्यार और आभार की ऊर्जा मैक्सिको की खाड़ी में सभी जीवित प्राणियों के लिए  देते हैं.

व्हेल , डॉल्फ़िन, पेलिकंस  , मछलियों, घोगों , प्लान्क्तोंस  , कोराल, शैवाल और मेक्सिको के खाड़ी के सभी  जीवों को

मुझे खेद है.

कृपया मुझे माफ कर दीजिए.

धन्यवाद.

मैं तुम्हें प्यार करता हूँ.

ਪਾਣੀ ਦਾ ਮਸਲਾ

ਪਾਣੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਮਸਲਾ ਬਣ  ਚੁੱਕਾ  ਹੈ . ਮਸਲਾ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ .ਜੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ  ਰਿਹਾ ਤਾਂ  ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ  ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ  ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਦੇ  ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਰਾਟ ਸਵਾਲ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ.

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛੋਟਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਛੱਡੋ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਪੰਪ ਦੀ ਹੱਥੀ ਗੇੜਨ  ਨਾਲ  ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ,  ਪੰਜ ਦਸ ਫ਼ੁਟ ਤੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ .  ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਥਾਈ  600 ਫੁੱਟ  ਤੇ  ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ .

ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਲ ਲਈ ਲੜਾਈਆਂ  ਹੁੰਦੀਆਂ  ਸਨ ਹੁਣ ਇੱਕੀਵੀਂ  ਸਦੀ  ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ .  ਦਰਅਸਲ ਇਹ  ਲੜਾਈਂਆਂ  ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ .

ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੰਗੇ ਫਸਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ .
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਵਿੱਚ  ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਾਕੀ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ .  ਗੋਲਨ ਹਾਇਟਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਵਾਟਰ ਵਾਰ ਹੀ ਸੀ . ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਪਾਣੀ ਤੇਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਮੁਖ ਜਿਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ.
ਅਸਲ ਮੁੱਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹੈ.ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ  ਕਿ ਅਸੀ ਤੁਸੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ . ਸਾਰੇ ਮੰਨਦੇ  ਹਨ ਕਿ ਵਕ਼ੂਫ਼ੀ (ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ )ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੀਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ .  ਇੱਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ  ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ . ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ. ਉਦੋਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ. ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸਾਫ਼ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਘੂਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ.

ਉਦੋਂ  ਪਾਣੀ ਸਮੁਦਾਇਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ ਚੀਜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ .  ਲੋਕ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਸਰੋਤ  ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ? ਪੰਪ ਗੇੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੰਨਦਾ ਸੀ ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ.ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸਿਆਣੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਸੂਟਿਡ ਬੂਟਿਡ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਨਹਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮਣਾਂ ਮੂੰਹੀ ਪਾਣੀ ਅਜਾਈਂ  ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ .

ਦਰਅਸਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਅਣਗਹਿਲੀ  ਹੈਰਾਨਕੁਨ ਹੈ .  ਮੀਂਹ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਰਵੇਸਟਿੰਗ ਕਿਤੇ - ਕਿਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਚੰਗੀ ਗੱਲ  ਹੈ .  ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕਨੂੰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੀਂਹ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਰਵੇਸਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ   ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮਕਾਨ  ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ  .  ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ . ਅਸੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਜਾਕਤ ਉੱਕਾ ਬੇਖ਼ਬਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰ ਪਏ ਹੋਏ ਹਾਂ .

ਪ੍ਰਾਚੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਪਾਣੀ -ਡਾ.ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਪਰਿਹਾਰ

ਪਾਣੀ ਨਾਲ  ਜੁੜਿਆ ਆਦਮੀ ਦਾ ਧਰਮ - ਕਰਮ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਨਾਲ  ਜੁੜਿਆ ਈਮਾਨ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਨਾਲ  ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਹੈ ।  ਸਰੀਰ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਨਾਲ  ਜੁੜਿਆ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਨਾਲ  ਜੁੜਿਆ ਮਾਣ  - ਸਨਮਾਨ ਹੈ ,  ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਭ ਹੈ ।  ਤਰਲਤਾ ਹੈ ।  ਰੌਚਿਕਤਾ ਹੈ ।  ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਓਜ ਹੈ ।  ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ।  ਉਮੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਵਲ  ਹੈ ।  ਧੁੱਪ - ਛਾਂ   ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਪਿਆਸ  ਦੇ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਨਸੁਲਗਦੀ  ਆਸ ਹੈ । ਕੋਲ  ਪਾਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੀੜਾਂ  ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੈ ।  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ  ਜਿਤ ਲੈਣ  ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ।  ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ,  ਇਹ ਆਸ ,  ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ,  ਇਹ ਹਰਿਆਵਲ  ,  ਇਹ ਓਜ ,  ਇਹ ਆਭ ਸਭ ਕੁੱਝ ਪਾਣੀ ਨੂੰ  ਮਿਲਿਆ ਹੈ ।  ਉਹ ਪਾਣੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ,  ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਵਲੋਂ   ਮਿਲਿਆ ਹੈ ।  ਮੁਫਤ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ।  ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ ।  ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ  ਰਹੇ ।  ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਧਰਤੀ ਹੱਸਦੀ  ਰਹੇ ।  ਬੂੰਦ - ਬੂੰਦ ਨਾਲ  ਜਲਾਸ਼ਏ ਭਰਨ  ,  ਨਦੀਆਂ ਵਹਿਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਉਣ ।  ਬੱਦਲ ਬਰਸਣ  ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਸ ਭਰੇ  ।  ਪਾਪ ਡਰੇ  ਅਤੇ ਪੁਨ ਹਰਾ ਭਰਾ ਹੋਵੇ  ।  ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਿਆਸ ਗਹਿਰਾਏ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਮੰਡਰਾਏ ।  ਕੋਟਿ - ਕੋਟਿ ਕੰਠ ਪੁਕਾਰਨ  ਅਤੇ  ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ  ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਨ  ।  ਪੱਤਰ - ਪੱਤਰ ਤੋਂ ਅਵਾਜ ਉੱਠੇ -
"ਓ। ਮੇਰੇ ਭੈਯਾ ਪਾਨੀ ਦੋ। ਪਾਨੀ ਦੋ
ਪਾਨੀ ਦੋ ਗੁਡ਼ਧਾਨੀ ਦੋ, ਜਲਤੀ ਹੈ ਧਰਤੀ ਪਾਨੀ ਦੋ,
ਮਰਤੀ ਹੈ ਧਰਤੀ ਪਾਨੀ ਦੋ, ਮੇਰੇ ਭੈਯਾ ਪਾਨੀ, ਦੋ।

ਅੰਕੁਰ ਫੂਟੇ ਰੇਤ ਮਾੰ, ਸੋਨਾ ਬਰਸੇ ਖੇਤ ਮਾੰ,
ਬੇਲ ਪਿਯਾਸਾ, ਭੂਖੀ ਗੈਯਾ, ਫੁਦਕੇ ਨ ਅੰਗਨਾ ਸੋਨਚਿਰੈਯਾ,
ਫਸਲ ਬੁਵੈਯਾ ਕੀ ਉਠੇ ਮਡ਼ੈਯਾ, ਮਿਟ੍ਟੀ ਕੋ ਚੂਨਰ ਧਾਨੀ ਦੋ।
ਓ ਮੇਰੇ ਭੈਯਾ। ਓ ਮੇਰੇ ਭੈਯਾ" ........(ਨੀਰਜ)

ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਤੇ  ਪਰ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ  ਉਤਰੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ  ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਬਣਾ  ਲਿਆ  ।  ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ  ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ।  ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ  ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ  ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੀਆਂ , ਪਨਪੀਆਂ  । ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਲਾਸ਼ਏ , ਕੁੰਡ , ਖੂਹ , ਬਾਉਲੀ , ਪਿਆਊ , ਨਹਿਰ ਆਦਿ  ਦੇ ਖੰਡਰ  ਮਿਲੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੁਚੀ  ਅਤੇ ਸੁਵਿਵਸਥਤ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ,  ਪਾਣੀ ਹੀ ਸੀ ,  ਉਦਯੋਗ ਨਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ  ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ  ( ਹੈ )  ,  ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਉਪਹਾਰ ਸੀ  ( ਹੈ )  ,  ਰੁਪਿਆ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਸਹਿਜ ਸੀ ,  ਦੁਸ਼ਕਰ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਸਵਛੰਦ ਸੀ ,  ਬੋਤਲਬੰਦ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਸੀ ,  ਤਰਾਸ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਆਮ ਸੀ ,  ਖਾਸ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ,  ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਉਗਲੀਆਂ  ਅਤੇ ਓਕਾਂ  ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਮਾਇਆ ,  ਪਰ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ  ਦੇ ਤਲਘਰਾਂ  ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਪਾਂਧੀ ਅਤੇ ਰਾਹਗੀਰ  ਦੇ ਨਾਲ ਛਾਗਲ ਅਤੇ ਸੁਰਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਥ  ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਿਆ - ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ,  ਪਰ ਪਾਉਚ ਵਿੱਚ ਸੜਿਆ ਨਹੀਂ ।  ਉਹ ਝਾਰੀ ਵਿੱਚ ,  ਕਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਣਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ  ,  ਪਰ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਭਰਕੇ ਦੁਕਾਨਾਂ - ਦੁਕਾਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੱਜਿਆ ।  ਇਹਨਾਂ  ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ  ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ  ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ  ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਵੀ ਵਿਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ,  ਉਸੀ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵੀ ਖਰੀਦੋ - ਫਰੋਖਤ ਹੋਣ ਲੱਗੇਗੀ ।  ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ।  ਉਸ ਨਾਲ  ਆਪਣੇ ਦਾਗ ਧੋਤੇ  ਪਰ  ਪਾਣੀ  ਦੇ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਪਰ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ।  ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ।

ਸੰਨ 1974 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਗਿਆ ।  ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ  ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਸ ਪੈਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਗਲਾਸ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਤਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ  ਇੱਕ ਝੂਠ ਭਰੀ  ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ ।  ਫਿਰ 1975 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਜਾਣਾ ਹੋਇਆ ।  ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ - ਚੌਪਾਟੀ ਪਰ ਪੰਝੀ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲਾਸ ਪਾਣੀ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੀ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਿਆ ਹੈ ।  ਮੇਰੇ ਗੰਵਈ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਥੱਲ - ਪੁਥਲ ਮੱਚ ਗਈ ।  ਲੋਕ ਖਾਂਦੇ - ਪੀਂਦੇ ,  ਹਸਦੇ  - ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ,  ਮੈਂ ਇਸ ਪੀਡ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੂਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਦੱਸੋ -  ਪਾਣੀ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਉੱਧਰ ਰਾਮ - ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਏਧਰ ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਦੀ ਭੂਮੀ ਪਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੌਦਾ  ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿੱਚੀ ਖਾ ਗਿਆ ।  ਸੋਚਿਆ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੀ ਆਉਣਾ ,  ਕੀ ਜਾਣਾ ,  ਕੀ ਘੁੰਮਣਾ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਲੋਕ ਆਦਮੀ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ  ?  ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ ਅਜਿਹਾ ਵਿਕਾਸ ।  ਅਜਿਹੀ ਸਭਿਅਤਾ ।  ਤੁਰੰਤ ਪਰਤ ਆਇਆ ।  ਅਤੇ  ਜਦੋਂ ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਨਾਸਿਕ   ਦੇ ਕੋਲ ਤਰਿਅੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਗੋਦਾਵਰੀ  ਦੇ ਉਦਗਮ ਪਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਚੜਾਈ ਦੋਨਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ  ਪਾਣੀ  ਦੇ ਸੌਦਾਗਰ ਬੈਠੇ ਮਿਲੇ ।  ਇੱਕ ਕਰੁਣਾ ,  ਨਦੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਣਕੇ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਕਠੋਰਤਾ ਪਾਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਧੰਦਾ  ਬਣਾਕੇ ਠੌਰ - ਠੌਰ ਵੇਚ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ - ਉੱਥੇ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਪਾਣੀ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਚਾਂ ਅਤੇ  ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਿਆਸੇ ਦੀ ਪਿਆਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ  ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ  -
ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੋੜ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ ,
ਸ਼ਾਇਦ ਸੋਨੇ  ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਿੱਚ , ਜਿੰਦਾ ਜਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾਏਗੀ ।
ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ‘ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਅਨਾਜ ਇਸ ਵਾਰ ਤਾਂ ‘ਪਾਣੀ  ਦੇ ਭਾਅ ਵਿਕ ਗਿਆ ।  ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਰਖਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਕੇ ਚੀਜਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਉੱਚੇ ਮੁੱਲ ਹਨ । ’ ਮੰਤਵ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ,  ਜਾਂ ਮਿਲਿਆ ਵੀ ਤਾਂ ਨਿਗੂਣਾ  ।  ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅੱਜ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਆਪਣੇ  ਅਰਥ ਖੋਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।  ਅੱਜ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛੋਟਾ - ਜਿਹਾ ਪਾਉਚ ਇੱਕ - ਦੋ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਅਤੇ  ਕੰਪਨੀ ਉਤਪਾਦ ਬੋਤਲ ਬੰਦ ਪਾਣੀ ਸੱਤ ਤੋਂ ਦਸ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਅੱਜ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਕੇ ਪੁਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਵੇਚਕੇ ਪੈਸਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਿੱਧਾ - ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵਕ ਸੰਪਦਾ ਪਰ ਡਾਕਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਯਾਨੀ  ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਜੀਵਨ  ( ਪ੍ਰਾਣਾਂ )  ਦਾ ਮੁੱਲ  ਕਰਨਾ  ਹੈ ।  ਆਦਮੀ !  ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈਂ ।

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਰੰਗ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਸੰਦਰਭ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਸੰਬੰਧ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਸੰਵਾਦ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਪਨਘਟ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਘਾਟ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਯਾਦਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਪਰਵ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਉਤਸਵ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਅਰਘ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਆਚਮਨ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਵਿਸਰਜਨ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਚਿੰਤਨ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਯੋਗ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਸੰਜੋਗ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਰਾਗ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਕਲਕਲ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਕਲਰਵ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਨਹਾਉਣ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਦੀਪਦਾਨ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਝਬਰਿਆ ਹੈ ।  ਕਿੰਨੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ  ਭਰੀ ਡਗਰਿਆ ਹੈ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਹਸਤਰਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਪਦ - ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ ਪਰਿਕਰਮਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ ਮਾਨਿਇਤਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ  ਗਾਥਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੰਹੁਕ -ਕਰੀੜਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਵਾਂਸ਼ੀਰਵ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਮਿਲਨਾਤੁਰ ਗਿਅੇਤਾ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾਰਤ ਦਵਾਪਰ ਹਨ ।  ਕਿੰਨੇ ਵਰੁਣ ,  ਜਲਧਾਰ ਬਣਕੇ ਵਗਦੇ ਰਹੇ ।  ਕਿੰਨੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਸਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ।

ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ।  ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਰਾਂ  ਤੋਂ ਕੱਢਕੇ ਪਿਆਸ  ਦੇ ਖੇਤ ਸਿੰਜੇ  ਹਨ  ।  ਅਸੀਂ ਘਰ ਦੀ  ਛੱਤ ਜਾਂ ਆਂਗਨ  ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨਾਲ  ਜਲਪਾਤਰ ਲਮਕਾ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਣ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ।  ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਪਥਿਕ ਹੋ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ,  ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਨਘਟ ਪਰ ਆਇਆ ਹੈ ,  ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ।  ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਅਤੇ  ਨੈਣਾ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁੱਝੀ ਹੈ ।  ਗਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀ  ਦੀ  ਓਕ ਵਿੱਚ ਡਿਗਣ  ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਅਕੱਥ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ  ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨੈਣਾ ਦੀ  ਨੈਣਾ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗਲਬਾਤ  ਵਿੱਚ ਖੱਟਾ - ਮਿੱਠਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੁੜ ਗਿਆ ।  ਉਸ ਜਲਧਾਰ  ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਫੁੱਟੀ ।  ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ  ਦੇ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨਹਿਰ  ਵੀ ਵਗੀ ।  ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਕੇ ਅਤੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਘਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੋਕ ਉਸ ਨਾਲ  ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ  ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਪੁਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਜੋ ਪਾਣੀ ਪੀਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਿਸੇ  ਪਿਆਸੇ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਨੀ ਹੈ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ ।  ਮਨੁਖਤਾ ਮੁਸਕੁਰਾਊਂਦੀ  ਸੀ ।  ਅਤੇ ਰਹੀਮ ਦੀ ਕਲਮ ਗਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ -
ਰਹਿਮਨ ਪਾਨੀ  ਰਾਖਿਏ ,  ਬਿਨਾਂ ਪਾਨੀ  ਸਭ ਸੂਨ  ।
ਪਾਨੀ  ਗਇਓ  ਨਹੀਂ ਉਬਰੇ , ਮੋਤੀ ਮਾਨਸ ਚੂਨ ।

ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਉਭਰ ਪਾਵੇਗਾ ?  ਮੋਤੀ  ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ  ਹੋ ਗਏ ।  ਚੂਨਾ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਬਚਿਆ  ਹੈ ।  ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ ?  ਖਰੀਦਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਅਤੇ  ਖਰੀਦੀ ਹੋਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ  ਜੀਵਨ ਨਾ  ਤਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਔਰ ਨਾ  ਹੀ ਸੰਵਰਦਾ  ਹੈ । ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਵੇਚਣ ਵੱਟਣ ਲਗੇ  ।  ਅਸੀਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਨਸੇਟਸ ਅਤੇ ਉਲਕਾ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ  ਭਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਅਸੀਂ ਵਾਯੁਮੰਡਲ ਨੂੰ ਜਹਰੀਲੀ ਗੈਸ ਨਾਲ  ਭਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦਾਮ ਤੇ  ਵੇਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲੀ ।  ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਤੇ  ਡਾਕਾ ਮਾਰਨਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਮਨੁੱਖ !  ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸਤਿਆਨਾਸੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਨ ਨਾਲ  ਤੋਲਣਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਤੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੰਪੰਨ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਤੁਹਾਡੇ ਬੌਧਿਕ ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅੱਤੁਲ ਧਨ ਲਾਲਸਾ  ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾਗਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਸੋਚ ।  ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਚਕੇ ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾ ਸਕੇਂਗਾ ?  ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇਂਗਾ ਵਰਖਾ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਗਰਹਣ ਅਤੇ  ਉਸਦੀ  ਰਚਿਤ ਵਰਤੋ ਨਾਲ ।  ਉਹ ਵੇਖ !  ਉੱਧਰ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਘਿਰਨੇ ਲੱਗੀ ਹੈ ।

Home

We are living in exceptional times. Scientists tell us that we have 10 years to change the way we live, avert the depletion of natural resources and the catastrophic evolution of the Earth's climate.

The stakes are high for us and our children. Everyone should take part in the effort, and HOME has been conceived to take a message of mobilization out to every human being.