ਐਡਮ ਸਮਿਥ : ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ

[ ਆਧੁਨਿਕ ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮੰਤਰ ‘ਲੈਸੇਜ਼ ਫੇਅਰ’ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਦਾ ਮੌਲਕ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ,  ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ .  ਇਹ ਜਾਣਨ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਰਥਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਜਾਰਵਾਦ  ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਉਹਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ .  ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ  ਇਹ ਠੀਕ ਵੀ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਲਿਆਣ - ਭਾਵਨਾ  ਨਾਲ  ਨਹੀਂ ,  ਖਾਲਸ ਸਵਾਰਥ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ .  ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ .  ਮਗਰ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਰੱਖਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ,  ਉਲਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ .  ਵਿਦਵਾਨ ਆਲੋਚਕ ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਕਟਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾਉਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਢੂੰਢਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ . —ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਸ਼ਿਅਪ  ]

ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ( ਜੂਨ 5 ,  1723—ਜੁਲਾਈ 17 ,  1790 )  ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ( The Wealth of Nations )  ਨੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ  ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡੇਵਿਡ ਰਿਕਾਰਡੋ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ,  ਸਮਾਜਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ .  ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ  ਦੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਹੈ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸ ,  ਏਂਗਲਜ ,  ਮਾਲਥਸ ,  ਮਿਲ ,  ਕੇਨਜ ( Keynes )  ਅਤੇ ਫਰਾਇਡਮੇਨ ( Friedman )   ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹਨ .  ਖੁਦ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਉੱਤੇ ਅਰਸਤੂ ,  ਜਾਨ ਲਾਕ ,  ਹਾਬਸ ,  ਮੇਂਡਵਿਲੇ ,  ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਚਸਨ ,  ਹਿਊਮ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ .  ਸਮਿਥ ਨੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ,  ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਕਰਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ .  ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਤਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲੀ .  ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਜਾਰਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .

ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜ ਜੂਨ 1723 ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਉਸੀ ਸਾਲ ਦੀ 16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ .  ਜੋ ਹੋ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਕਾਟਲੈਂਡ  ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਿਰਕਾਲਦੀ ( Kirkaldy ,  Fife ,  Scotland )  ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ .  ਐਡਮ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਨਚਾਰਜ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ .  ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਜਨਮ ਤਾਂ ਲੱਗਭੱਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ .  ਐਡਮ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਔਲਾਦ ਸੀ .  ਉਹ ਅਜੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਠੋਕਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ .  ਜਿਪਸੀਆਂ  ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਐਡਮ ਨੂੰ  ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ .  ਫਲਸਰੂਪ ਐਡਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ .  ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਸੀ .  ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪੜਾਈ ਚੰਗੇ ਅੰਕਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ  .  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ ਗਿਆ .  ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਰੋਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਕਮਾਏਗਾ ,  ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਲਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਮ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੁਗਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਦੇਵੇਗਾ .

ਸੰਨ 1738 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ - ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਚੀਸਨ  ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜੇਦਾਰ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ .  ਉਹ ਫਰਾਂਸਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਗਏ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ,  ਅਵਿਸਮਰਣੀਏ ਮਾਨਤਾ ਸੀ .  ਅਤਿਅੰਤ ਮੇਧਾਵੀ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਾਲੇਜ ਪੱਧਰ ਤਾਂ ਹੀ ਸਿਆਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ .  ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਅਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ  ਦੇ ਬਾਦ ਯੁਵਾ ਸਮਿਥ  ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਨਗਰ ਸਕਾਟਲੇਂਡ ਪੁੱਜਿਆ ,  ਤੱਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲੇਕਚਰ  ਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਖਿਯਾਤੀ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ ਸੀ .  ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ 1740 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਕਿਰਿਆ A Treatise of Human Nature ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ .  ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਉਸਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ .  ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦੋਸਤੀ ਸੀ .  ਆਪ ਹਿਊਮ ਰੂਸੋ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤਾਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ .  ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ .  ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੂਸੋ ਦੀ ਨਿਜੀ ਡਾਇਰੀ ਚੁੱਕਕੇ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ,  ਸਮਾਜ ,  ਰਾਜਨੀਤੀ ,  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ  ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ .  ਉਸ ਘਟਨਾ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ .  ਹਿਊਮ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਤੋਂ  ਲੱਗਭੱਗ ਦਸ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਸੀ .  ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਹਿਊਮ ,  ਹਿਊਜ ਬਲੇਅਰ  ,  ਲਾਰਡ ਹੈਲਿਸ ,  ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਾਬਰਟਸਨ ਆਦਿ  ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹਨ .

ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉਹਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਗਿਆ .  ਸੰਨ 1751 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਗਲਾਸਗੋ  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ  ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ .  ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਉਹਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਅਧਿਅਕਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ .  ਸਮਿਥ ਦਾ ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ  ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ .  ਸੰਨ 1759 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ’  ( Theory of Moral Sentiments )  ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ .  ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ .  ਉਸਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਸੰਸਕਰਨ ਹੱਥੋ - ਹੱਥ ਵਿਕਣ ਲੱਗੇ .  ਕਿਤਾਬ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਚਾਲ ਚਲਣ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਮਿਥ  ਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ .  ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਸਮਿਥ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ  ਦੇ ਨੀਰਸ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਉਕਤਾਉਣ ਲਗਾ .  ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲਗਾ ਕਿ ਜੋ ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਾਲਜ  ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਕਰ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ .

ਇਸ ਦੌਰਾਨ  ਉਸਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧਿਆ ਸੀ .  ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਲੇਕਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ .  ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਐਡਵਿਨ ਕੇਨਨ ਨੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਵੈਲਥ ਆਫ ਨੇਸ਼ਨਜ’  ਦੇ ਬੀਜਤੱਤ  ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ .  ਕਰੀਬ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਅਧਿਆਪਨ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ  ਤਿਆਗਪਤਰ  ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਟਿਊਸ਼ਨ ਪੜਾਉਣ ਲਗਾ .  ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ,  ਵਾਲਤੇਇਰ ,  ਰੂਸੋ ,  ਫਰਾਂਸਿਸ ਕਵੇਸਨੇ  ( François Quesnay )  ,  ਏਨੀ ਰਾਬਰਟ ਜੇਕੁਇਸ ਟੁਰਗੋਟ ( Anne - Robert - Jacques Turgot )  ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ .  ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਈ ਸ਼ੋਧ ਨਿਬੰਧ ਵੀ ਲਿਖੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤਾ ਵਧੀ .  ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਬਾਦ ਉਹ ਕਿਰਕਾਲਦੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ .

ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬ The Wealth of Nations ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ,  ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ  ਅਨੂਠੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ .  1776 ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗੀ .  ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ .  ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ  ਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ  ਕਿ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਹੋਣ  ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਕਾਰਜ  ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ .  ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ  ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਪੜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਅਨ ਵੀ ਸੀ .  ਵਿਵਹਾਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਮੰਤਵ ਹੈ ,  ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਆਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਅਨ .  ਪ੍ਰਕਾਰਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ .  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਆਰਥਕ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਵਿਵੇਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ .  ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਕਰਨ ਦਾ ਮੌਲਕ ਅੰਦਾਜ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ਪੜਾਕੂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ .  ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅਨੋਖੇ ਗਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਸਨ .  ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਏਕਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਪਸੰਦ ਸੀ ,  ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੜਚਨ ਨਾ ਪਏ .  ਸਮਿਥ ਆਜੀਵਨ ਕੁਆਰਾ ਹੀ ਰਿਹਾ .  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਆਹਤ ਨਾ ਹੋਵੇ  ,  ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਗਠਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ,  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਪਾਰੀ ਸਮੂਹ ਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ;  ਨਾ ਕਿ ਆਪਸੀ ਲਗਾਉ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ .

ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਖਿਯਾਤੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧਾਂਤ ‘ਲੈਸੇਜ਼ ਫੇਅਰ ’  ( laissez - faire )   ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ ,  ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਉਦਾਰ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਿੱਧਾਂਤ ਬਣਿਆ .  ਲੈਸੇਜ਼ ਫੇਅਰ ਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ,  ‘ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਅਜਾਦੀ’ ਅਰਥਾਤ ਆਰਥਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ  ਦਖਲ .  ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦ  ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਾਹਰੇ  ਦੇ ਅਸਲੀ ਉਦਗਮ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਠੀਕ - ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ  ਪਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਹੈ ,  ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1680 ਵਿੱਚ ,  ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ  ਜੀਨ - ਬੇਪਟਿਸਟ ਕੋਲਬਾਰਟ ਦੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਕ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ .  ਵਪਾਰੀਆਂ  ਦੇ ਦਲ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਐੱਮ ਲੂਈ ਜੇਂਡਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ .  ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦਲ ਕੋਲਬਾਰਟ  ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ .  ਉਨ੍ਹੀਂ  ਦਿਨੀਂ ਵਪਾਰੀਗਣ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ,  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਨੂੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੜਿਕਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਲਬਾਰਟ ਨੇ ਕੁਝ ਨਰਾਜਗੀ ਦਰਸਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ—

‘ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ’ ਇਸ ਤੇ ਲੂਈ ਜੇਂਡਰੀ ਨੇ ਸਾਦਗੀ – ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤੱਤਕਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—‘ਲੀਜੇਜ਼ - ਨਾਉਜ ਫੇਅਰ  [ Laissez - nous faire  ( Leave us be ,  Let us do )  ]  . ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਸੀ ,  ‘ਤੁਸੀ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਡੇ ਹਾਲ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ ,  ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਿਓ . ’ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਵਧਣ  ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ,  ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਚਾਣ ਮਿਲਦੀ ਚੱਲੀ ਗਈ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ  ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ .

‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁਕਤ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ .  ਉਸੀ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕਾ ਲਗਾ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੱਕੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਜਾਣੇ ਮਾਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਿਆ .  ਕਸਟਮ ਆਯੁਕਤ ਦਾ ਪਦ ਸਮਿਥ  ਲਈ ਚੁਣੋਤੀ - ਭਰਿਆ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ .  ਉਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਤਸਕਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਿੱਬੜਨਾ ਸੀ ;  ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗਰੰਥ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਅਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਚਿਹਰੇ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਰਵਮਾਨੀ  ਕਰਮ’  ( Legitimate activity in the face of ‘unnatural’ legislation )   ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ .  1783 ਵਿੱਚ ਏਡਿਨਵਰਗ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ .  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਰੇਕਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ .  ਉਹ ਆਜੀਵਨ ਕੰਵਾਰਾ ਰਿਹਾ .  ਰਾਤ - ਦਿਨ ਅਧਿਅਨ - ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਗੜਬੜਾਉਣ ਲਗੀ ਸੀ .  ਓੜਕ 19 ਜੁਲਾਈ 1790 ਨੂੰ ,  ਸਿਰਫ ਸਤਾਹਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਏਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ .

ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ

ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ,  ਏਂਗਲਜ ,  ਮਿਲ ,  ਰਿਕਾਰਡੋ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਬੀਜਤੱਤ ਵੀ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਹੋਏ ਹਨ .  ਸਮਿਥ ਦਾ ਆਰਥਕ ਸਾਮਾਜਕ ਚਿੰਤਨ ਉਸਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ .  ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ— ‘ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ  ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਚਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ .  ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ—ਨੈਤਿਕਤਾ ,  ਸਦਗੁਣ ,  ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਅਤੇ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ .  ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨੈਤਿਕ ਚਾਲ ਚਲਣ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—

1 .  ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ  ( Nature of morality )

੨ .  ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਲਕਸ਼  ( Motive of morality )

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਜਾਇਦਾਦ ,  ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਿੱਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ,  ਸਵਾਰਥ ,  ਲਾਲਸਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਸਮਿਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਿਤਾਬ ਹੈ—‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ’ ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਗਰੰਥ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ .  ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ,  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ,  ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਆਦਿ ਵਿਵਿਧ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ,  ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਆਰਥਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ .  ਸਮਿਥ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ,  ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਅਧਿਕਤਮ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਕਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਾਇਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੱਡੇ ਵਸਤੂਮੁਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ  ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ .  ਇਸ ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਿਥ  ਉੱਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਹੋਣ  ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ .  ਲੇਕਿਨ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਚਾਈ ਚੌਂਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਮਾਨਵੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਨਕਲਿਆਣ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ .  ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਲਿਖਦਾ ਹੈ—

‘ਪੂਰਨ  ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ  ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹਨ ,  ਜੋ ਉਹਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ - ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਖਣ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ  ਕੁੱਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ . ’

ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ  ਦੇ ਸਚਮੁੱਚ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ  ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ .  ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਰਾਸਰ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਹੈ .  ਉਹਨੂੰ ਇਲਾਵਾ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਣ  ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਪਾਉਂਦਾ .  ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਏਕਾਂਗਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਮਿਥ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ—

‘ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ .  ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਇਲਾਵਾ ਇਸਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕੁੱਝ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕੀਏ  .  ਛੱਜੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ,  ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ .  ਸਾਡੀਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੁਪਤ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ .  ਉਹ ਸਾਡੇ ‘ਅਸੀਂ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਾ ਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਨਾ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ  ;  ਅਰਥਾਤ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਲਗਾ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ .  ਨਾ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਮਨੋ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਬੋਧ ਕਰਾ ਸਕੇ ,  ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ .  ਮਗਰ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇਵਲ ਸਾਡਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਨਾ ਹੈ ,  ਨਾ ਕਿ ਉਸਦਾ .  ਕਲਪਨਾ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ . ’

ਉਪਰੋਕਤ ਟੂਕ ਦਵਾਰਾ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਯਥਾਰਥਕ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਸਾਡਾ ਰੋਜ ਦਾ ਬਹੁਤ – ਸਾਰਾ ਵਿਹਾਰ  ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .

ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ  ਦੇ ਅਨਾਪੇਖਸ਼ਿਤ ਦਬਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੁਖ – ਫਾਇਦੇ  ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ  ਦੇ ਲਿਆ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ  ਨੂੰ  ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ,  ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਖ - ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਅਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਾਡੀਆਂ ਕੋਮਲ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ,  ਜੋ ਸਾਡੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ  ਹੈ ,  ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਣ ,  ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ;  ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਹਮ  ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ ,  ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਉਪੇਕਸ਼ਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਬਣ ਜਾਵੇ .  ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ  ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ .  ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੜੇ ਹੀ ਵਸਤੂਮੁਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਕਮੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਮਾਨਸ ਅਚਾਨਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡਾ ਚਾਲ ਚਲਣ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸੇ ਵੱਲ ਇੰਗਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ .  ਸਾਡੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦਵੰਦ ਸਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਰੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ .  ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ  ਦੇ ਜੋਰ ਉੱਤੇ ਜਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ .  ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ—

‘ਸਾਡਾ ਭੋਜਨ ਕਿਸੇ ਕਸਾਈ ,  ਸ਼ਰਾਬ ਕਢਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤੰਦੂਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਯਾ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮਿਥੇ ਮੁਨਾਫੇ  ਦੇ ਲਈ ,  ਖੁਦ ਆਪ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹੈ . ’

ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਘਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ .  ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਮਾਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ  ਵੱਖ ,  ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ .  ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ—

‘ਹਰ ਇੱਕ ਉਦਮੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ  ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਅਰਜਿਤ ਕਰ ਸਕੇ .  ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ,  ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ,  ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਖਾਤਰ .  ਇਹ ਵੀ ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ  ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ,  ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੇਰ - ਸਵੇਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਤ - ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ . ’

ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ  ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ  ਹੈ .  ਪਰ ਉਸਦਾ ਜੋਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੰਟਰੋਲ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਭਾਜਨ ਹੈ .  ਇੱਥੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਦੁਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਕਤਮ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ .  ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਿਥ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀ ਹੈ—

‘ਕਲਪਨਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਦਸ ਕਾਰੀਗਰ ਮਿਲਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅਠਤਾਲੀ ਹਜਾਰ ਪਿਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ,  ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ .  ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਕਾਰੀਗਰ ਜੇਕਰ ਗੈਰ ਹਾਜਰ  ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ;  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਦਿਨ - ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕੇ .  ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ .’

ਸਮਿਥ ਖੁਲ੍ਹੀ ਵਪਾਰ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ .  ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਨੂੰਨ ਹਟਾ ਲੈਣੇ  ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਤਪਾਦਕਤਾ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਆੜੇ ਆਕੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਹਤਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ .  ਉਸਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ  ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਵਪਾਰ - ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਉੱਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ  ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ .  ਉਸਨੇ ਆਯਾਤ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ‘ਲੈਸੇ ਫੇਅਰ’  ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ  ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਿਉ  ( let them do )  .  ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਨਿਰਬਾਧਤਾ ਲਈ ਉਸਦੀ ਨਿਅੰਤਰਣ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ .  ਉਹ ਉਤਪਾਦਨ - ਖੇਤਰ  ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ  ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਤਪਾਦਨ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟੀਕਰਨ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ ,  ਤਾਂਕਿ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕੌਸ਼ਲ  ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜਿਆਦਾ  ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ .  ਉਤਪਾਦਨ ਸਸਤਾ ਹੋਵੇ  ਅਤੇ ਉਹ ਅਧਿਕਤਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ  ਸਕੇ .  ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ—

‘ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀਏ .  ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੋਜਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਗਰ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਬਣਦਾ ਮੁਨਾਫੇ ਲੈ ਸਕੀਏ . ’

ਸਮਿਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਗਠਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ,  ਅਨੇਕ ਸੌਦਾਗਰਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ  ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਪਸੀ ਮੁਨਾਫੇ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ  ਦੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਉੱਦਮੀਅਤਾ  ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਉਤਪਾਦਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ,  ਜੇਕਰ ਕਨੂੰਨ ਮਦਦ ਕਰਨ  ਦੀ  ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅੜਿਕਾ ਬਣਕੇ ਖੜਾ  ਹੋ ਜਾਵੇ ,  ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਮਰ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ’ ‘ਉਪਭੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਬੰਧ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ  ਹੈ. ਕੋਈ ਭੀ   ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਲਈ  ਉਤਪਾਦਨ   ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਦਾ ਹੈ. ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ . ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਲੋੜ  ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ,  ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਇਹੀ ਕਾਮਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ,  ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰ ਸਕੇ .  ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਮਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੈ ,  ਤੱਦ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ  ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ ,  ਜੇਹਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ . ’ਸਮਿਥ ਨੇ ਕਾਰਜ – ਵੰਡ  ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦਾ ਉਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਇਹ ਉਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਦਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ .  ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਯਥਾਵਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ .  ਉਦਯੋਗਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਰਗੇ ਕੱਟੜ ਸਾਮਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਉਦਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ .  ਉਤਪਾਦਨ  ਦੇ ਭਿੰਨ - ਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ .  ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ  ,  ਉੱਥੇ ਮਜਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਆਮ ਨਾਲੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ .  ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲੋਕ ,  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਵਾ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਮੁਨਾਫਾ ਨਾ ਹੋਵੇ  ,  ਸਿਖਣਾ ਪਸੰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ .  ਇਲਾਵਾ ਮਜਦੂਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ .  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਸਹਿਜ ਮਾਨਵੀ ਰੁਚੀ  ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ  ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਪਏ ਅਤੇ ਅਸੁਰਖਿਅਤ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਖਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ .  ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਠਿਕਾਣਿਆਂ  ਦੇ ਵੱਲ ਮਜਦੂਰੀ ਲਈ ਭੱਜਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜਦੂਰਾਂ  ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ .

ਸਮਿਥ ਨੇ ਤਥਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ  ਹੈ .  ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .  ਉਸਦੀ ਲੇਖਣੀ  ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਲੰਬੇ - ਲੰਬੇ ਵਰਣਨ  ਦੇ ਬਜਾਏ ਤਥਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ .  ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਚਿੰਤਨ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ .  ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ—

‘ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਲਕ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਪਤਕਾਰ ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਸਸਤਾ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮੰਗਵਾਉਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ .  ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ  ਦੇ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ ਜੋ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ .  ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅੰਤ ਸਾਨੂੰ ਫਾਇਦਾ  ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ . ’

ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਮਿਥ  ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਪਿੰਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕ  ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਸਾਈ ਅਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾਚਾਲਕ  ਦੇ ਤਨਖਾਹ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ   ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ  ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਣ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਆਰਥਿਕ- ਸਬੰਧਾਂ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਚਲਨ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਆਮ ਹੋ ਚਲਿਆ ਹੈ .  ਸੰਪੰਨ ਉਦਯੋਗਕ ਦੇਸ਼ ਇਹ ਕਾਰਜ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ .  ਮਗਰ ਉਸਦੇ ਬੀਜ ਤੱਤ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ . ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਲੜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1776 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ - ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਰਚ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਪਣੇ ਮੁੱਲ ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਹੈ . ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਬਹੁਤ ਖਰਚੀਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ .  ਉਸਨੇ ਅੰਕੜਿਆਂ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਟਰੋਲ  ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ - ਸੁਥਰੀ ਅਰਥਨੀਤੀ ,  ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਕਾਰਗਰ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਉਹ ਆਰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ  ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੱਖੀ ਸੀ .  ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਨੀਤੀਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਸੀ .  ਲੇਕਿਨ ਜੇਕਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ  ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ  ਬਣਾਈ ਗਈ ਵਿਵਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤੱਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੀ ਫਰਜ ਹੈ ?  ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ?

ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਦਾ ਇੱਕਦਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਪੇਟੇਂਟ ਕਾਨੂੰਨ ,  ਕਾਂਟਰੇਕਟ ,  ਲਾਇਸੇਂਸ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਸਰਵਜਨਿਕ ਮਹੱਤਵ  ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁੱਲ ,  ਸੜਕ ,  ਵਿਸ਼ਰਾਮਘਰ  ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਜਣੇ ਜਣੇ ਤੱਕ ਪੁਜਾ  ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗੇਤ  ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ,  ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਦਮੀਆਂ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ,  ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਕੇ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਪੂੰਜੀਗਤ ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਹਨ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਤੀਰੇਕ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਂਦੇ ਹਨ .  ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਕੁੰਸ਼ ਸੱਤਾ  ਦੀ  ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਪੂਰਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਜ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸੰਭਵ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ .  ਉਸਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ  ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਦੇ ਅਨਪਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ੁਲਕ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਇਸਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ  ਖੁਲ੍ਹੀ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ .  ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ—

‘ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ,  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਗਰੀਬ ,  ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਅਵਸਾਦਗਰਸਤ ਹੋਵੇ  . ’

ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕ  ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਖੁਲ੍ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ .  ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦਾ ਆਗਮਨ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ’  ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ .  ਸਮਿਥ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗਲ  ਦੇ ਉਸ ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਰਵਾਈਵਲ  ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਹਕਾਰਿਤਾ ਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ,  ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਲੋਕਚੇਤਨਾ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ  ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ .  ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਉਹਨੂੰ ਜਿਆਦਾ  ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ .  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵਖਾਇਆ .  ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਧਿਕਤਮ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਭੀਸ਼ਠ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ  ਦੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਿਉਂ ਕਰੇ ,  ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ ?  ਇਸ ਵੱਲ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੌਲਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ—

‘ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰੀ/ਸਭਿਆਚਾਰੀ.  ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਥੋੜਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਇਸਕਤਾ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਉਸਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ .  ਪਰ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਗੇ - ਸਬੰਧੀਆਂ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ .  ਸਾਫ਼ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਆਸ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ .  ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾਣਾ  ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹੈ .  ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰੇਗਾ ,  ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਖ - ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਸਕੇ .  ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ .  ਮਨੁੱਖ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਵੀ ਕਰਤੱਵ ਨਿਸ਼ਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੌਦੇਬਾਜੀ ਹੀ ਹੈ -  ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੇਵੋ  ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ,  ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਤੁਸੀਂ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ .  ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਣ ਦਾ ਇਹੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ,  ਇਹੀ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸੰਬੰਧ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ .  ਸਾਡਾ ਭੋਜਨ ਕਿਸੇ ਕਸਾਈ ,  ਸ਼ਰਾਬ ਕਢਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤੰਦੂਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਿਆਲਤਾ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਖੇ ਹੋਏ ਮੁਨਾਫੇ  ਦੇ ਲਈ ,  ਖੁਦ ਆਪ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹੈ . ’

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਅਰਥਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਵਹਾਰਕ ,  ਮੌਲਕ  ਅਤੇ ਦੂਰਦ੍ਰਸ਼ਤਾਪੂਰਣ ਹਨ ;  ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਸੰਕਗਿਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵਵਤ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ .  ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਪਰਸੰਗਕ ਹਨ .  ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ  ਦੇ ਭਟਕਾਉ ਅਤੇ ਅਸੰਮਜਸ  ਦੇ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ .  ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ,  ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਲੀਲ਼  ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਥ ਜੁਟਾ ਸਕਿਆ .  ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ  ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਕੀਤਾ  ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਇਆ .

ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ .ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਏਂਡਰਜ ਚਾਂਡਿਨਿਅਸ ( Anders Chydenius )  ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਗੇਨ  ( The National Gain ,  1765 )  ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ .  ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਰਾਜਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ  ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲਗਾਏ ਹਨ .  ਮਗਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਉਸਦੀ ਸਮਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਿਆਇਸੰਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਉਦਯੋਗਕ ਉਤਪਾਦਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ,  ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ  ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵੀ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ .  ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ,  ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਕ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਉਸਦੇ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਅਨੇਕ ਵਿਦਵਾਨ ,  ਸ਼ੋਧਾਰਥੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਆਰਥਕ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ .  ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਜੇਕਰ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਜਦ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ,  ਸਗੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ .

-ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਸ਼ਿਅਪ

i

ਐਪੀਕਿਉਰਸ ਅਤੇ ਜੀਨੋ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ - ਪ੍ਰੇਮ ਪਾਲੀ

ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪਾਸਾ ਹੀ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਹਾਲੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਰਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੇਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਇਕ ਹਾਦਸਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉਤਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੂਨਾਨ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਰਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਰਘੀ ਤਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਹੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਲੋਂ ਭੈਅ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਸੰਸਾਰ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਡੰਬਰ ਇਕ ਦਮ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸੁਬਾਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਾਫੀ, ਉਥਲਪੁਥਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਤੱਕ ਸਲਿਊਕਸ ਨਾਮੀ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਸਾਂਭ ਲਿਆ। ਮਕਦੂਨੀਆਂ ਉਪਰ ਐਨਟਿਗਨਸ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਟੋਲਮੀ ਨੇ ਮਿਸਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਫਿਰ 301 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਇਸਪਸ ਦੀ ਜੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਐਨਟਿਗਨਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ। 277 ਤੋਂ 241 ਤੱਕ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੁੱਟ ਕੇ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ 264 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਰਥੇਗਨਾ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 146 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਕਾਰਥੇਗ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ।
ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਕਲਾਈਤੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਖੁਦ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰੈਕਸੋਨਾ ਨੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਡੇਰੀਅਸ ਦੀ ਲੜਕੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਹੁਣੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਕੀਤੀ। ਰੈਕਸੋਨਾ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸਿਕੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ 311 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਇਕ ਬੇਟਾ ਹੋਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਕੁਲੀਸ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਭਰਾ ਐਰੀਦਾਈਊ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਲੂਟਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮਾਂ ਉਲਿੰਪੀਆ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਇਕ ਸਿਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰ ਥੱਪਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਉਹ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪਾਗਲਪਣ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਟਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪੱਲੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਅੰਤ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ , ਉਲਿੰਪੀਆ ਨੂੰ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਰਵਈਏ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾ ਸੀ ਵੀ ਬੜਾ ਬੇਤੁਕਾ ਅਤੇ ਅਨਿਸਚਿਤ ਕਿਸਮ ਦਾ। ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਗੁੱਸੇ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੌਜ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਣਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਚਹੇਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕਮਲ ਕੁੱਟਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਗੁੱਝਾ ਨਹੀਂ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਘੋੜਾ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਹਕੀਮ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੱਟੂਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਸੋਗ ਵਜੋਂ ਮੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕੁਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਤਾਜ਼ਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀ 'ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ' ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੈ ਨਾ ਪਾਗਲਪਣ ਦੀ ਹੱਦ? ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਰਾਖਵੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮੂਰਖਤਾਪੂਰਣ ਵਰਤਾਓ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ 'ਤੇ 17 ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਏ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਕੰਦਰੀਆ, ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਕੰਧਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਉਂਤਬਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਜੋ ਮਿਸਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਦੋਸਤ ਪਟੋਲਮੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਸਟੇਟ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਪਰਗਾਮਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਟਾਲੂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਾਪੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਫਿਲਾਸਫਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵੀ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਆਓ ਹੁਣ ਏਥਨ ਚਲੀਏ ਅਤੇ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਥੇ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਾਸਫਰ ਹੋਏ। ਸਿਆਸੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਈ, ਉਵੇਂ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਰਸਤੂ ਵਲੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਮਹਿਲ ਵੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਲਾਸਫਰ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਪਲੈਟੋ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਨੇ
ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਉਚ ਪਾਇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਿਆ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਝਲਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਚਾਂਦੀ ਯੁੱਗ ਸੀ, ਸੋਨ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਹਿਮਾ-ਗਹਿਮੀ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਥਨ ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦਾ ਮੱਤ ਅਤੇ ਜੀਨੋ ਦਾ ਮੱਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣਾ ਏਥਨਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਹਿ ਸਕਦੇ। ਏਥਨ ਹੀ ਇਕੋ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜਿਥੇ ਫਿਲਾਸਫਰ ਸੰਪੂਰਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਲਈ ਏਥਨ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਏਥਨ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਜੇ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਵਸ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਏਥਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੀ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕਦੇ ਜੁਅਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਬੇਜਾਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਸਿਊਸੀਪਲ, ਜੈਨੇਕਰੇਤੀਜ਼ ਕਰੇਤੀਜ਼ ਆਦਿ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਤ ਆਰਕੇਸੀਲੋ ਜੋ 315 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਲੈਟੋ ਖੁਦ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫਰ  ਗੋਰਗੀਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਉਹੀ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਆਰਕੇਸੀਲੋ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 75 ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਨੇ ਕੋਈ ਗਿਣਨਯੋਗ ਫਿਲਾਸਫਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ (213 ਤੋਂ 129 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ) ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪਲੈਟੋ ਤੋਂ ਐਨੇ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੀਂ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਬੁਲਾਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਲਾਈਕਿਉਮ ਵਿਚ ਹਾਲਾਤ ਵਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਗ਼ਲਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਥੀਓਫਰੇਤੁਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜ ਸਕਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੀਲੀਅਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਨੀਲੀਅਸ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਪਰਗਾਮਮ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨੀਲੀਅਸ ਦੇ ਵਾਰਸ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਰਗਾਮਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਖੋਹ ਨਾ ਲਵੇ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿਚ ਲੁਕੋ ਦਿੱਤਾ। ਡੇਢ ਸੌ ਸਾਲ ਇਹ ਕਿਰਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਪਈਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪਿੱਛੋਂ ਬੜੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਰਕਮਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀਐਸ ਵਾਸੀ ਅਪੈਲੀਕੋਨ ਕੋਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।
ਅਪੈਲੀਕੋਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਖਰੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ 86 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਏਥਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਥੀਓਫਰੇਤੁਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸਤਰਾਤੋ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਹਿਲ ਕਦਮ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ। ਉਂਜ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੇ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਖਰੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹੋਰ ਆਸ ਵੀ ਕੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਅਰਸਤੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਮੱਤ ਏਥਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਮੱਤ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦਾ ਸੀ। 323 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਸੀ। ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਏਥਨ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਮੋਸ ਦੇ ਜ਼ਜੀਰੇ 'ਤੇ ਜਾ ਵਸਿਆ ਸੀ।
ਐਪਕਿਉਰਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ 341 ਜਾਂ 342 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਖਿਆ, ਉਹ ਉਸਦੀ
ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਪਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮੋਕਰਾਈਟਸ ਅਤੇ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਫਲਸਫਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਜੈਨੋਕਰੇ ਤੀਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣਕੇ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 306 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਏਥਨ ਆ ਗਿਆ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਇਕ ਬਾਗ ਖਰੀਦਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹੋ ਬਾਗ ''ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦਾ ਬਾਗ'' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਗ ਦੁਆਲੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਉਚੀ ਕੰਧ ਉਸਾਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਦੁਆਰਾ ਵਲ੍ਹਿਆ ਇਹ ਬਾਗ ਉਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਭਰੇ ਬਾਗ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 270 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਇਕ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਮਨ ਨਾਲ ਜਰਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ  ਨਹੀਂ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੇ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਮੱਤ ਵਧੇਰੇ ਰੋਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ। ਰੋਮ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਿਸ਼ ਲੁਕਰੀਸ਼ੀਅਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ, ''ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਖਾਸੇ ਬਾਰੇ।'' ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ।
ਲੁਕਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਸਤਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਮੱਤ ਦਾ ਇਕ ਕਲਾਸਕੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਏਥਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੂਸਰਾ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਬਾਨੀ ਫਿਲਾਸਫਰ ਸਾਈਪ੍ਰਸ (ਕਿਪਰੂ) ਵਾਸੀ ਜੀਨੋ ਸੀ। ਜੀਨੋ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਘੁੰਮਦਾ ਘੁੰਮਦਾ 320 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਏਥਨ ਆਇਆ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਜੈਨੋਕਰੇਤੀਜ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਉਹ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਾਲੀ ਰੰਗਦਾਰ ਸਟੋਆ ਨਾਮੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਸਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਏਥਨ ਅਤੇ ਏਥਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਕ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਜੀਨੋ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸਕੂਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵੀ ਕੀਤਾ।
ਜ਼ੀਨੋ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਸਦਕਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਜਾਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਲਮਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸੋ ਉਸਨੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।
ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ੀਨੋ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਉਸਨੂੰ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੀਨੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਟਾਲ ਸਕਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਨੋ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਬਦਲੇ, ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਲਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਮਾਲਕ, ਇਹ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਫਲਸਫੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਕੁਟਾਪਾ ਕਿਸ ਗੱਲੋਂ?'' ਤਾਂ ਜ਼ੀਨੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, ''ਫਲਸਫੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਕੁਟਾਪਾ ਵੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਸੀ।''
ਅਰਸਤੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫੇ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਜ਼ੀਨੋ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਫੈਲਣਾ ਅਰੰਭਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਿਲਾਸਫਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਇਹ ਮੱਤ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਯੂਨਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੋਬੀਲੋਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਪਰਗਾਮਮ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਰੇਤੀਜ਼ ਨੇ ਜਦੋਂ 149 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਰੋਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰੋਮ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ।
ਇਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੇਲੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ 155 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਿਆਸਤ ਐਰੋਪਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖੂਬ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ। ਐਰੋਪਸ ਨੇ ਰੋਮਨ ਸੈਨੇਟ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਰੋਮਨ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਨੇ ਏਥਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜੁਰਮਾਨੇ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਰਾਈਤੋਲੋ, ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੋਆ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾਇਉਜਿਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਫੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਮ ਭੇਜਿਆ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਫੈਸਲਾ ਰੋਮਨ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਲਈ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਡਾਇਓਜਿਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰੇਤੀਜ਼ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਦੁਆ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ ਬੁਲਾਰਾ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਸੀ,
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਮਨ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਉਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸੈਂਸਰ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕਾਤੋ ਨੇ ਖਤਰਾ ਭਾਂਪ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਰੋਮਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ 'ਖੱਸੀ' ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸਲ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਚਲਦਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਫਿਲਾਸਫਰ ਆਪਣਾ ਕਮਾਲ ਵਿਖਾ ਆਏ ਸਨ।
146 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੰਮੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਥੇਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਥੇਗਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਿਉਨਿਕ ਜੰਗਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪਿਉਨਿਕ ਜੰਗ 264 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਅੰਤ 146 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹਿਆ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰਹੇਗਾ। ਪੰਜ ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਦਿਨ ਲੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦਾ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਮ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਲਾਮਾਂ ਨਾਲ ਰੋਮਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਇਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਖੂਨੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲਈ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਲੋਕ ਇਹ ਖੂਨੀ ਖੇਡਾਂ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੈਡੀਏਟਰਾਂ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਥੇਬੀਸ ਨਾਲ ਇਹੋ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਵੀ ਪਿੰਡਰ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਰੋਮਨ ਤਾਂ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹਲ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਉਸਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਮਾਰ ਪਵੇਗੀ।
ਇਸੇ ਸਾਲ ਏਥਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਰਿੰਥ ਨੂੰ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਝੱਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਮਕਦੂਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਏਥਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਇਕ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਏਥਨ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਫਲਸਫਾ ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਲਈ ਨਾ ਪੂਰਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਆਰਕਮਿਡੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੇਪਛਾਣ ਰੋਮਨ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ।
ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਰੋਮਨ ਸਿਪਾਹੀ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਰੋਮਨ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ-ਚੁੰਮਣਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫਾ। ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਰੋਮਨਾ ਨੂੰ ਖਾਸ ਚਿੜ੍ਹ ਸੀ। ਆਰਕਮਿਡੀਜ਼ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਸਦਕਾ ਸਾਇਰਾਕਿਊਸ ਨੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਡੱਕੀ ਰੱਖਿਆ।

ਸ੍ਰੋਤ :-ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼

ਸਭਿਆਚਾਰ , ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ - ਏਜਾਜ ਅਹਿਮਦ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ  :  ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਜਾਰੀ ਹੈ ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਸਿਖਿਆਵਿਦ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਖੁਦ ਆਪ ਕਾਫ਼ੀ ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਹੈ ,  ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਭੌਂਡਾ  ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੋਵੇ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਉਦਾਹਰਣ  ਦੇ ਲਈ ,  ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ  ਦੇ ਵਾਰ - ਵਾਰ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੌਲਿਕ ਕਾਢਕਾਰਾਂ  ,  ਅੰਤੋਨੀਓ  ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਅਤੇ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਤਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹਨ । ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ?

ਅਹਿਮਦ  :  ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰੀ ਗੱਦਸ਼ੈਲੀ ਇਸ ਗੱਲ  ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ  ਦੇ ਸਤਾਲਿਨਵਾਦੀ ਕਿਸਮ  ਦੇ ਵਿਰੂਪਣ ਅਤੇ ਸਰਲੀਕਰਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ,  ਜਿਸਨੂੰ  ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ  ਭੌਂਡਾ  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਭੌਂਡੇਪਨ  ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦੀ ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਾਅ ਤੇ  ਹੈ ,  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲਗਦੇ ਹਨ  ਜੋ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਜਮਾਤ  ਦੇ ਵਿੱਚ ;  ਸਾਮਾਜਕ ਉਤਪੀੜਨ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ  ਦੇ ਵਿੱਚ ;  ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ  ਦੇ ਬਾਹਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫਰਜ  ਦੇ ਵਿੱਚ ;  ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤਬਦੀਲੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਭੌਂਡਾ  ਮੰਨ ਕੇ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਵਾਂਗਾਰਦੀ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ 1968 ਦੀ ਹਾਰ ,  ਗਾਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ,  1970  ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ  ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿਤਰਾਂ  ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।  ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਿਚਾਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੂਰੀ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ।  ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਮਿਉਨਿਜ਼ਮ - ਵਿਰੋਧੀ ਤਕੜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ,  ਕੁੱਝ ਪੈਰਿਸ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਯਾਤ ਅਤੇ ਭੋਰਾ ਕੁ ਤੌਰ ਤੇ 1960  ਦੇ ਦਹਾਕੇ  ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦਾ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਸਨ ।  ਫਿਰ 1989 ਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਲ ਮਨਾਣ ਦੀ ਵਚਿੱਤਰ ਮੰਜੂਰੀ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗੰਵਾਰ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ ਨੂੰ ਭੌਂਡਾ  ਕਹਿਕੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।

ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮੈਥਿਊ ਆਰਨੋਲਡ ਅਤੇ ਜੂਲਿਅਨ ਟਿੱਕੇ ਦੀ ਤਰਜ ਉੱਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਲੋਚਕ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ।  ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਏਡਵਰਡ ਸਈਦ ਤਾਂ ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਦਾ ਜ਼ਹੂਰ ਸਿੱਧੇ ਕਰਾਸ ਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣ  ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸ ਕੋਈ ਮੀਮਾਂਸਾ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਹੀਗਲ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ।  ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਇਹ ਉਹੀ ਕਰਾਸ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1924  ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀਆਂ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਇਆ ਸੀ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਾਲਾ ਜੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।  ਇਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਬਾਰੇ ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ  ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਾਂ ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਤਾਲਵੀ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਦੁਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਿਜਨ ਨੋਟਬੁਕਸ  ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਭੜਕੀਲੀਆਂ ਅਗਰਗਾਮੀ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਲੋਪ ਕਰਨ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਗੰਵਾਰ ,  ਨੈਤਿਕ - ਵਾਦੀ ਆਦਿ ਕਹੇ ਜਾਉਗੇ ।

ਰੇਮੰਡ ਵਿਲਿਅਮਸ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਗ੍ਰੈਮਸਕੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ।  ਐਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ  ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ । ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ।  ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਵੰਚਿਤ ਲੋਕ ,  ਬੁਢੇ ,  ਨਿਰਧਨ ,  ਘਰੇਲੂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼  ਅਤੇ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ,  ਸਰਵਹਾਰਾ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਜੋ ਨਿਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ ,  ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉੱਚਵਰਗੀ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਿਅਮਸ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ,  ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਿਆ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ ।  ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ  ( ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ )  ਦੇ ਸਿਖਿਆਵਿਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ ।  ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਉੱਤਰ - ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਨੇਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉੱਡਾ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ।  ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ  ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੁਰਬੋਧਤਾ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ  ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਪੁਜਿਆ , ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਇਆ ਮਾਤਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗਿਣੇ - ਚੁਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ । ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੇਠਾਂ  ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਦਬਾਅ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸਗੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਸਥਾਪਤ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਸਾਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਬਗ਼ਾਵਤ  ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ  ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ।  ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਦੀ  ਉਤਪੱਤੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸਿਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਹੋਈ । ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ  ਬਹੁਤ ਗਿਣੇ - ਚੁਣੇ ਲੋਕ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ।  ਦਰਅਸਲ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਿਲੀਅਮਸ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ  ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ  :  ਤੁਹਾਡੀ ਬਹੁਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ ।  ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਹਿਤ  ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਸਥ ਤਥਾਕਥਿਤ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ  ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ।  ਕਿਉਂ ?

ਅਹਿਮਦ  :  ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ  ਦੇ ਆਧਾਰ - ਵਾਕ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ।  ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ  ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ,  ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ  ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਤਥਾਕਥਿਤ ਪੱਛਮ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਤੁਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੋਵੇ ,  ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।  ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ।  ਉਦਾਹਰਣ  ਦੇ ਲਈ ,  ਭਾਰਤੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਆਯਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ।  ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਲੰਦਨ ਜਾਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ  ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਸਾਮਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰੇਗਾ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਜੋਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਮੇਰਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਐਪਰ ਮੇਰਾ ਆਸ਼ਾ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ  ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਿਧੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ,  ਜੋ ਕਿ ਐਂਗਲੋ - ਅਮਰੀਕਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਗਿਆਨ ਸੰਕੁਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਜਰਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ  ਬਹੁਟੀਆਂ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ  ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਹਨ ।  ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ ,  ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਾਠ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਆਮਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਤਾ - ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਆਈ  ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਾਵਲ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਯਾਨੀ ਹਾਸ਼ਿਏ  ( ਜਿਵੇਂ  ਕਿ ਇਸਦੇ ਲਈ ਨਵਾਂ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਇਹ ਅੰਤਰਨਿਸ਼ਠ ਤੌਰ ਤੇ ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਐਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ,  ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਖੰਡਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੀਆਂ ਅਧਿਅਨ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਂਗੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਕ  ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਐਪਰ ਇਹ ਸਾਧਾਰਨੀਕਰਨ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ( ਆਮ ਵਿਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ) ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ  ਆਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਤਸਮਾਜ ਹਰ ਚੀਜ ਨੂੰ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਵੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ  :  ਫਰੇਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਨੇ ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਪ੍ਰਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ  :  ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲ  ਦੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ  ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੂਪਕ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ  ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ।  ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਇਸ ਵਿਰੋਧ  ਦੇ ਨਿਹਿਤਾਰਥ ਕੀ ਹਨ ?

ਅਹਿਮਦ  :  ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ।  ਜੇਮਸਨ  ਦੀ ਕੁੱਝ ਹਾਲ  ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ  ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਸ ਦੋਤਰਫਾ  ( ਬਾਇਨਰੀ )  ਤੌਰ ਤੇ  ਤਾਂ ਨਹੀਂ ।  ਹੁਣ ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹਨ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਐਂਗਲੋ- ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਵਤਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਨਾਦਰ ਨਾਲ  ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਐਪਰ ਇੰਨੇ ਸਹਿਜ ਤੌਰ ਤੇ  ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ।  ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਅੱਤਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ।  ਐਪਰ ਹਰੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨਾ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ  ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ  ਅਣਗੌਲੇ ਕਰਨਾ ਹੈ ।  ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ,  ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰ - ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁੱਜਣਾ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਪੂਰਬ  ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣ ਲਈ ਐਂਟੀ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ  ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ ?  ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਦੋਤਰਫਾ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ  ,  ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਭੂਮੰਡਲੀਕਰਨ  ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ੈਲੀ ਮੰਨਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਇਹ ਅਸਾਧ ਤੌਰ ਤੇ  ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਲਬਾਵਾਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਧਾਰ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਹੈ ।  ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ;  ਐਪਰ ਪਹਿਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਡੰਗਰ ਦੇ ਸੁਭਾ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ।  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ ।  ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ  ਇੱਛਤ  ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਜਰੀਏ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਾਮੂਹਿਕਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਈਏ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਹੀ ਤਥਾਕਥਿਤ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਵਿਰੋਧਪਰਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਚਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਫੂਕਦਾ ਹੈ ।  ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਠ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਤੋਂ  ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਆਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਖਤਿਆਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ,  ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚੇ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ।

ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ  ਦੇ ਵੱਲ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਦੋਲਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੈ ਕਿ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਕਿਵੇਂ ਜੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਵਿਚਾਰ  ਦੇ ਵੱਲ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਾਦ ਖੇਤਰਾਂ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧਪਰਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਚਰਣਾਂ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਲੋਕ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਣ ,   ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਵਪ੍ਰਵਾਨਿਤ  ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵੱਲ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵੱਲ ਵੀ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ (ਫੂਕੋ  ਦੇ ਪੈੜ ਵਿੱਚ ) ਸਿਰਫ਼ ‘ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਸੱਤਾਵਾਂ’ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰ ਤੰਤਰਾਂ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਹੋਵੇ ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਤ  ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮੰਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ । ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਗਲਬੇ ਦੇ ਆਚਰਣਾਂ ਨਾਲ  ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ  ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਚਰਣ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਉਸ ਨਾਲੋਂ  ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਔਖਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ  :  ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ । ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੁਕਤੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ?

ਅਹਿਮਦ  :  ਇਹ ਫੇਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ।  ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜਿੱਤ  ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਦਾ ਕੋਈ ਪੂਰਵਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਸਗੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ  ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਬਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਜਾਗਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੰਗ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਆਵਾਮ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਜਮਹੂਰੀ ਹੈ ।  ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਉਸ ਵਕਤ ਵੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਬਾਇਲੀ ਜਾਂ ਸਮੁਦਾਇਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਸੰਕੀਰਣ ਦਾਇਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਕਜੁਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਕੁਨਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਸ਼ਾਇਦ  ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਯੁਗੋਸਲਾਵੀਆ ਜਾਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ,  ਮੈਂ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ,  ਬਹੁਸੰਪਰਦਾਇਕ ,  ਬਹੁਜਾਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਏਕਾਤਮਕਤਾ  ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੱਖੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਰਿਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਹਮਸ਼ਕਲ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ  ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਂ ।  ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ  ਮੈਂ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸੋਚ - ਵਿਚਾਰ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੁਜਿਆ ਹਾਂ ,  ਐਪਰ ਮੇਰੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਰਹਿਣਾ  ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਅਹਿਮ ਹੈ ।  ਭਾਰਤ  ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰ  ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗਰਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ,  ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਏ ,  ਵਿਵਿਧ ਸਾਹਿਤ ,  ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ  ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਨਾਨਾਵਿਧ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਸਲੋਵਾਨਿਆ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ - ਹੁਣੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦ੍ਰਿੜ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ,  ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤੱਥ  ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ  ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਵੀ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵਾਂਗੇ ।  ਇੰਨੇ ਜਿਆਦਾ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼  ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੈ ।

ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਵਿਧਤਾ ,  ਸਮਾਵਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ,  ਸ਼ੁਧਤਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਹੁਵਾਦ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨਸਲਵਾਦ  ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ,  ਜਿਸਨੂੰ  ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜਵਾਦ  ਦੇ ਮਨੋਰਾਜ ਮੂਲਕ  ਜਿਆਦਤੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ,  ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਧਾਂਗੇ ਜੋ ਸਮਤਾਵਾਦੀ ਵੀ ਹੋਵੋਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵੀ ;  ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ  ਦੇ ਆਤਮਨਿਰਣੇ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ ਐਪਰ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਵੀ ਕਰੇਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ ਹਾਂ  ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ  ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ।  ਐਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।  ਪਹਿਲੀ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਚਾਹੇ ਅਸੀਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ  ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਸਲਵਾਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ  ,  ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਧ ਭੈੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਤੱਦ ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ  ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ।  ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਇੰਨੇ ਇੰਤਕਾਮਪ੍ਰਸਤ , ਗੁਸੈਲ ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਸਮਤਾਵਾਦੀ ,  ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰਕ  ਵਿਸ਼ਵ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਅੱਤਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਾਧਾਰਾ  ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਐਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ  ਦੇ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਹੋਣ ।  ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਤਬੀਅਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਸਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਤਬੀਅਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਘਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਪਿਛਲਖੁਰੀ ਅਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁੱਝ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ।  ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਉਠਾ ਰਹੇ ਹਨ ਐਪਰ ਪੁਨਰਉਥਾਨਸ਼ੀਲ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖਤਰੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ।  ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ

ਪੂਰਵ ਯੁਗੋਸਲਾਵੀਆ  ਦੇ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਪੂਰਬਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਉਲਟਣ ਉੱਤੇ ਆਮਾਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ  :  ਫਿਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ  ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ?  ਉਦਾਹਰਣ  ਦੇ ਲਈ ,  ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੇਟੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਲਬੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੋਣ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ?  ਕੀ ਇਸ ਵਰਚੂਅਲ ( ਛਦਮ )  ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ,  ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਹੈ ?

ਅਹਿਮਦ  :  ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨਾਂ  ਦੇ ਉਲਟ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਬੇਹਯਾ ਸਮਰਥਕ ਹਾਂ ।  ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਤਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੀ ,  ਬਸਤੀਵਾਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਨਿਸ਼ਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਜੋ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਭਿਅਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਬਰਬਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ( ਸਰਵਮੁਕਤੀਦਾਤਾ)  ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ।  ਇਸ ਬਿਹਤਰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਡਾ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਜਵਾਦ ਹੈ ਐਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨਸ਼ਾ ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ ।  ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ।  ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਧਾਰਨਾ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਸਲਵਾਦ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਦਮਨ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਮੇਰੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਬਲੈਕ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਭਿਅਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚਮੜੀ  ਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰੇ ।  ਇਹ ਤਥ  ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ  ਜਿਆਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ ,  ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ  ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਨਹੀਂ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ।  ਔਰਤਾਂ  ਦੇ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ,  ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਔਰਤਾਂ  ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਗਤ ਉਤਪੀੜਨ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਨ ;  ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ,  ਆਪਣੀਆਂ ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ( ਸਰਵਮੁਕਤੀਵਾਦੀ )  ਹਨ  ।  ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਕੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਖੁਦ  ਮਹਿਜ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਨਫਰਤ  ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ ।

ਤੱਦ ਇਸ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ,  ਅੱਜ ਜਿਸਨੂੰ  ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਲਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ,  ਉਹ ਚਾਹੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ।  ਦਰਅਸਲ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਗਲਬਾ ਪੱਛਮੀ ਹੈ ਅਤੇ  ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ  ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ,  ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਹੈ ।  ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਹੈ ।  ਤੁਸੀਂ ਜਿਸਨੂੰ  ਪੱਛਮੀ ਗਲਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ  ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਜਾਂ ਅਨੁਕਰਣ  ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂੰਜੀ ,  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ  ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ,  ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਹਰ ਦੀਵਾਰ ਢਾਹ ਸਕਦੀ ਹੈ ।  ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਇਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਯੋਜਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਆਧੁਨਿਕਤਮ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਘਰ - ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੈਟੇਲਾਇਟ ਜਾਂ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਐਂਟੀਨੇ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਮਹਾਮਾਰਗ  ਦੇ ਜਰੀਏ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ।  ਇਸਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰ - ਰਾਜਾਂ  ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਰਿਡ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ।  ਇਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ,  ਜਿਸਨੂੰ  ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਬੁਰਜੁਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ,   ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ  ਨਿਰੋਲ  ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਤੁਸੀਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਯਾਨੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰੋ  ਜਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ।  ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਧੀਰਜਵਾਨ ਆਦਮੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਰਸਮੀ ਆਚਰਣ ਸੰਭਵ ਹਨ ਐਪਰ ਅੱਜ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਇਹੀ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤ  ਬਾਰੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਾਂ  ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ - ਰਾਜ  ( ਨੇਸ਼ਨ - ਸਟੇਟ )   ਦੇ ਉਦੇ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ।  ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ  ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਾਧਾਰਨੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਜਰੀਏ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਰਜੁਆ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਗਿਰਜੇ ਦੀਆਂ ਕੈਨਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ।  ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਕੈਨਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਕਾਢ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਹੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਕੰਸਾਲੀਡੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਐਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੈ ।  ਬੁਰਜੁਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਗਲਬਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਾਅਵੇ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਵੀ ।  ਮੈਂ ਆਪ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੋਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ,  ਇਸ ਵਿੱਚੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਜਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ,  ਇਸਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਢੂੰਢਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਇਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ – ਆਪਣੀਆਂ ਉਪਯੋਗਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਹਾਸ  ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਗ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਆਪਣੇ ਖੇਤਰੀ ਸਾਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।  ਉਥੇ ਹੀ ਉੱਨਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਫਰਤ  ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਇੱਕ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ  ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ।  ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰਾਂ  ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਨਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਬਹਰਹਾਲ ,  ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ  ,  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ,  ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ ।

ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਰਅਸਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ ।  ਪਾਰੰਪਰਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਗੇਟੇ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਧਰਮਵਿਧਾਨਿਕ ,  ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਆਨਾਲਡਿਅਨ ਹੈ ।  ਬਿਹਤਰੀਨ ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਹੁਣ ਇਸ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਹਾਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮਵਿਧਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਮੇਕਿਤ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬੁਰਜੁਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ – ਜੁਲਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਉੱਚ ਵਰਗਾਂ  ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕਸੁਰਤਾ  ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਾਇਕ ਹੈ ।  ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵੀ ਏਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ ।  ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਹਿਤ ,  ਬਹੁਤੇ ਪਾਠਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮਵਿਧਾਨਿਕਤਾ ਦੀ ਨਿਮਨਤਮ ਸਮਰੱਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਦਰਅਸਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਥ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਸਾਮਗਰੀ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਮਗਰੀ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ।

ਐਪਰ ਤੱਦ ਸੁਯੋਗਤਾ  ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਿਥਿਆ ਹੋਇਆ ਨੀਮਹਕੀਮੀਕਰਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ  ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ  ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ ਐਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚ ਦਰਜੇ  ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਸਬੰਧੀ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ ,  ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਾਜਕ ਇਤਹਾਸ  ਬਾਰੇ ਸਮਾਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲਵਿਲੇ ਜਾਂ ਹੇਨਰੀ ਜੇਮਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ । ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਰਹਿਤ  ਪੂਰਵਕਲਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਸੰਘਣੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇਕ ਇਰਾਦੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।  ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ  ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਲੋੜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ   ਵੱਡੇ ਹੀ ਸਰਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ,  ਮੇਲਵਿਲੇ ਯਾ ਜੇਮਸ  ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਵਾਨ  ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਐਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਕੁੱਝ ਮਿਆਰ  ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ।  ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ,  ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕ ਅਕਾਂਖਿਆ  ਦਾ ਦੁਮੇਲ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਚੁਣਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ਣ  ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ,  ਚਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ।  ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸਨੂੰ  ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਜਾਬਤੇ  ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੀਮਹਕੀਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ  :  ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ  ਦੇ ਸਿਖਿਆਵਿਦ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਲਗ- ਥਲਗ ਹਨ ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ  ( ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ)  ।  ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ  ( ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਕਾਡਵਿਲ ਜਾਂ ਈ ਪੀ ਥਾਮਸਨ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਗਰੁਪ )  ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕਾਰਜ  ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੱਡਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਜੁਟਾ ਪਾਏ ।  ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਮਾਜਕ ਅਲਹਿਦਗੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਥਾਈ ਚਰਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ ?  ਕੀ ਅਸ਼ਵੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗਕਾਂ ਵਰਗੇ ਪਹਿਚਾਣ ਸਮੂਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੰਬੰਧ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ।  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਰੀਵਾਦ  ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ?

ਅਹਿਮਦ  :  ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ,  ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ,  ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਸਲਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਫਰਜ  ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ,  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ  ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਨਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ,  ਇਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ । 1930  ਦੇ ਦਹਾਕੇ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਖਿਆਵਿਦਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ  ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਦਮੀ  ਦੇ ਬਾਹਰ ਉਹ ਕਿਸੇ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਤਰਦਾਈ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਉਹ ਹੁਣ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ।  ਐਪਰ ਅਖੀਰ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ  ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਹਿਯੋਗ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਭੱਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਮ ਬੌਧਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ,  ਇਸਦਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਚਾਨਣ  ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਕੀ ਤੁਸੀਂ 1953 ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦਮਨ ਉੱਤੇ ਬਰੇਖਤ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਉਸ ਖੰਡਨਕਾਰੀ ਕਵਿਤਾ  ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਅੰਗ  ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਨਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖੋਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਜਨਤਾ ਚੁਣਨ ਦਾ ਅਖਤਿਆਰ ਹੈ ?  ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ  ਦੇ ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਉਸ ਦੂਜੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚੁਣ ਸਕਣ ।  ਜਨਤਕ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਜਿਸ ਜੁਦਾਈ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈ ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਕੇਵਲ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਲੋਚਕਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ।  ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1968 ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸਨੇ ਇਤਹਾਸ  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ।  ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ।  ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ  ਦੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਆਪਕ ਖੇਤਰਾਂ  ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ  ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਤ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ।  ਅੱਜ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ  ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਅਲਗ - ਥਲਗ ਪੈ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਜਕਵਾਦ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਕਈ ਜੋ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹਨ ਉਹ ਠੀਕ ਹੀ ਅੱਛਾ ਕੰਮ  ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੋਮ ਚੋਮਸਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਹਨ ।  ਚੋਮਸਕੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ 1960  ਦੇ ਦਹਾਕੇ  ਦੇ ਅੱਧ  ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਹਨ ਜੋ ਓਨੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਡੰਗਰ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ,  ਜੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਰਗਰਮ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹੈ ਐਪਰ ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਜਿਆਦਾ ਜਾਨਦਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਇਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਉੱਤੇ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਦਬਦਬਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਪਬਲਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਪਿਆ ।  ਉਹ ਇੱਕ ਤਰਫ ਸਤਾਲਿਨਵਾਦ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੇਬਰਵਾਦ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਸ ਗਏ ਸਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੀ ਜੀ ਬੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।  ਮੈਂ ਦਰਅਸਲ ਵਿਲੀਅਮਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ ਸੀ ।  ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ  ਗਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ ।

ਤੁਸੀਂ ਤੁਲਣਾ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਇਸਦੇ ਸਮੀਪਵਰਤੀ ਇਟਲੀ ਦਾ ਭੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ।  ਦੋਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ  ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਸੰਗਠਨਾਂ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਉਭਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕੋਲ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਦੌਲਤ  ਸੀ ।  ਹੁਣ ਇਹ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ 1946 ਵਿੱਚ ਪੀ ਸੀ ਐਫ਼ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਸੀ ।  1930  ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ  ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ।  ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ।  ਇਸ ਸਭ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ ।  ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੇ 1944 ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ।  ਇਸਦੀ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਪਿਤਾਸ਼ਾਹੀ ਕਨੂੰਨ ਢਹਿਢੇਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ।  ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ  ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸੱਜੇਪੱਖੀ ਸਨ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  1789  ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  ਗਣਤੰਤਰ  ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ;  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  ਮਾਰਸ਼ਲ ਪਲਾਨ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਜੰਗ   ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਅਮਰੀਕੀ ਗਲਬੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  1949 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਿਮੋਨ ਡੀ ਬੀਉਰ  ਦੀ ਸੈਕੰਡ ਸੈਕਸ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਫਰਤ ਕੀਤੀ ।  ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੀੜੀਆਂ   ਪੀ ਸੀ ਐਫ  ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਰਹਿਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ।  ਐਪਰ 1968 ਦੀ ਹਾਰ   ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਰਵਜਨਿਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਵਿੱਚਕਾਰ  ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਬੰਧ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਢਲਾਣ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਮੇਰਾ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਐਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਇਤਹਾਸ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ  ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਐਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ  ਦੇ ਭਵਿੱਖ  ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹਿੱਤ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਸਮੂਹਾਂ  ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਉਤੇਜਕ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ ।  ਪਹਿਲੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਬਾਰੇ  ਆਪਣੀ ਰਾਏ  ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ।  ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ । ਐਪਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ  ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸਮਲਿੰਗਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਅਖੌਤੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਦਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ।  ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰਮੀਮਾਂ ਹਨ  ਜੋ ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰਮੀਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੋਵੇ ।  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਲਿੰਗਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ  ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਬਹੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੋਵੇ  ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੇਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ  ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਤੁਅਸਬ ਦੀ ਸੀਮਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ।

ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੇਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਹੈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਵਿਰੁਧ ਵਿਆਪਕ ਤੁਅਸਬ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਮਾਜਕ ਤੁਅਸਬ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਜ  ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਐਪਰ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੈ । ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ  ਬਲੈਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਮਨ ਵਰਗ  ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਸ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਦੀ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ । ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਾਰੀਕਰਨ ,  ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੁਆਰਾ  ਮਜਦੂਰਾਂ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਉਜਰਤ ਰਹਿਤ  ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ  ਸਕਲ ਉਜਰਤ ਬਿਲ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ  ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੌਲਕ ਘਟਕ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਕੁੱਝ ਨਿਸਚਿਤ ਦਰ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ । ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ  ਦੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ  ਜੀਵਨ  ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸਫਲਤਾਵਾਂ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿਰਧਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ।  ਬਲੈਕ ਯੁਵਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਗਰਤਾ  ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ।  ਕੁੱਝ ਗੋਰੀਆਂ ,  ਉੱਚ ਵਰਗੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਗੂ ਔਰਤਾਂ  ਉਸ ਅਲਹਿਦਗੀ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ  ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਜਿਸਦੀ ਤੁਸੀਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ,  ਐਪਰ ਜਿਆਦਾਤਰ  ਔਰਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ।

ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੈਬਰਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ।  ਐਪਰ ਮੈਂ ਗਣਰਾਜ  ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਔਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ।  ਅੱਜ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ,  ਅੱਡਰੇ  ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ,  ਸਮੂਹਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਵੰਡ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ,  ਇਸਤਰੀ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਧਿਕਾਰ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਅਧਿਕਾਰ ।  ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਚਾਹੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪ੍ਰਵਾਸੀ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਜਵਾਬ ਸਰਲ ਹੈ  : ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਕਪੋਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ;  ਸਥਾਈ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਪਛਾਣ ਮੁਕਾਮੀ ,  ਸੰਕਟਕਾਲੀ,  ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ  ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ;  ਪਛਾਣ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਰਪੇਖ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮ - ਤਰਜਮਾਨੀ ਹੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਹੈ ।  ਸਥਾਈ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ  ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸਥਾਈ ਪਛਾਣ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸੰਗਿਆਨ ,  ਭਾਗੀਦਾਰੀ ,  ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ।  ਇਸਦਾ ਆਧਾਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਕੁੱਝ ਧਾਰਮਿਕਤਾ  ਜਾਂ ਸਵੈਇੱਛਕ ਸਨੇਹਸ਼ੀਲਤਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ।

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ।  ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ।  ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ  ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ,  ਤਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਜਾਂ ਹਿੱਤ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ।  ਸਮੁਦਾਏ ਅਤੇ ਹਿੱਤ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ  ਸਾਮਾਜਕ ਤੁਅਸਬਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸਰਪਲੱਸ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ।  ਜਾਇਦਾਦ  ਦੀ  ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ  ਜਾਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਸਰਵਜਨਿਕ ਭਾਸ਼ਣ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ  ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਐਪਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੌਦੇਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਮੁਦਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਹਿੱਤ ਸਮੂਹ ਸਾਮਾਜਕ ਸਰਪਲੱਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ  ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਚਕ  ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਿਸ ਸਾਮਾਜਕ ਸਰਪਲੱਸ ਉੱਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਸਰਪਲੱਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਕੰਪੀਟੀਟਿਵ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ  ਹਨ  ਕਿ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ  ਕਰ ਦੇਣ  ।  ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਹਿਜ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਗੋਂ ਹਰ ਸੰਭਵ ਪਾਸਾਰ ਤੋਂ  ,  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ  ਆਰਥਕ ਵਸਤਾਂ  ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਤੋਂ ਸਾਰੇ  ਇੱਕ ਦੂਜੇ  ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅਹੰਵਾਦ ਬੁਰਜੁਆ ਪੁਰਖ  ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਹੰਵਾਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵੱਖ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਬਿਖਮਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੋਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਣ ।

ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ - ਅਹੰਵਾਦ ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਥਾਈ ਚਰਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ,  ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ।  ਪਹਿਲੀ ,  ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਚੀਜਾਂ  ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਸਚਮੁੱਚ ਕੁੱਝ ਇਤਾਲਾਵੀ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਯੂਰਪੀ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਇਸ ਅਮਰੀਕੀਕਰਨ  ਦੇ ਖਤਰੇ  ਬਾਰੇ 1970  ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ।  ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ,  ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਛਲੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ  ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੀ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਆਦਾ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ।  ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਉਪਰਲੀ  ਪਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜ  ਦੇ ਬਨਿਸਬਤ ਵਿਸ਼ਵਨਗਰੀ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਦਾ ਨਿਭਾ ਜਿਆਦਾ ਤਤਪਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੀ  ਹੈ ।  ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਤੱਥ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮ ਯੋਗਤਾ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਓਨੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਨ;  ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ - ਨਾਗਰਿਕਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਅਮਰੀਕੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭੂਮੰਡਲ  ਦੇ ਸਹਿ - ਨਿਵਾਸੀਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਥਨ ਵਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਊਰਜਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ।  ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ  ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਭੂਮੰਡਲ  ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਵੇ  ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉਤਰ ਅਮਰੀਕੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਆ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪਰਜੀਵੀਵਾਦ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਐਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਪਰਜੀਵੀਵਾਦ  ਦੇ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਹਨ  ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇੱਕਜੁਟਤਾਵਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ।

ਐਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਆਦਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ।  ਭਵਿੱਖ  ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਅਤਿ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵੀ ਦੁਰਭਾਗਵਸ਼ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਤਹਾਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ – ਛੋਟੀਆਂ ਕਰਵਟਾਂ ਲਈਆਂ ਹਨ  :  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ  ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਥਾਈਂ  ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ;  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਸੀ ਤਾਂ 1968  ਦੇ ਛਦਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਏ ।  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ 1989 ਦੀਆਂ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ।  ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਇਸ ਹੌਲੀ ਰਫਤਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅਲਪਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ  ਬਾਰੇ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ  ਤਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਇੰਨੀ ਹੌਲੀ ਹੈ ਕਿ ਦਰਅਸਲ  ਇਹ ਬੱਚੇ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ।

( ਸਲੋਵੇਨੀਆਈ ਸੰਪਾਦਕ ਇਰੀਕ ਰਿਪੋਜ ਅਤੇ ਨਿਕੋਲਾਈ  ਜੇਫਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਏਜਾਜ ਅਹਿਮਦ  ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ  )

ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਭਾਸ਼ਣ-ਡਾ. ਭੀਮਰਾਉ ਅੰਬੇਡਕਰ

ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘੜਨੀ ਸਭਾ ਦੀ ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ .  ਭੀਮਰਾਉ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਨ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 9 ਦਿਸੰਬਰ 1949 ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਸੰਗਕ  ਹਨ  । ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੁਚੇਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘੜਨੀ ਸਭਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮਹਾਨ ਮੁਕਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਲਤ ਬਿਆਨੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਉਹੀ ਨਾਇਕ ਪੂਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਰਦਾਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਤਥ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਾਡਾ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਹੈ ।

ਪੇਸ਼ ਹੈ ਭੀਮਰਾਉ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਭਾਸ਼ਨ -

ਸੱਜਣੋ ,  ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਮਾਰਦੇ  ਹੋਏ 9 ਦਿਸੰਬਰ , 1946 ਨੂੰ ਹੋਈ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਦੋ ਸਾਲ ,  ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ।  ਇਸ ਮਿਆਦ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ 11 ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ।  ਇਸ 11 ਇਜਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ,  ਸਮੂਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ,  ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ,  ਰਾਜਾਂ  ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ  ,  ਅਲਪ ਸੰਖਿਅਕਾਂ  ਬਾਰੇ  , ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਣੀਆਂ ਸਮਿਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਬਾਰੇ  ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਹੋਏ ।  ਸੱਤਵੇਂ ,  ਅਠਵੇਂ ,  ਨੌਵਾਂ ,  ਦਸਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਸਤਰ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ।  ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇਸ 11 ਇਜਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ 165 ਦਿਨ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ ।  ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 114 ਦਿਨ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ।

ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ 29 ਅਗਸਤ ,  1947 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ।  ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ 30 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ।  30 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 141 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟੀ ਰਹੀ ।  ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ 243 ਅਨੁੱਛੇਦ ਅਤੇ 13 ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ ਸਨ ।  ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲਾਂ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ 315 ਅਨੁੱਛੇਦ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ ਸਨ ।  ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਿਆਦ  ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁੱਛੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਕੇ 386 ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।  ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ 395 ਅਨੁੱਛੇਦ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ ਹਨ ।  ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲੱਗਭੱਗ 7 , 635 ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ।  ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ 2 , 473 ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ।

ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਥਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇਸ ਲਈ  ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ  ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਪੈਸੇ ਦੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਖ਼ਰਚੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਉਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨੀਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ  ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ,  ਜੋ ਰੋਮ  ਦੇ ਜਲਣ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ।  ਕੀ ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਣ  ਲਈ  ਕੋਈ ਅਧਾਰ ਹੈ ?  ਜਰਾ ਵੇਖੋ ਕਿ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ,  ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਿਆ ।

ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈਏ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਨ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ 25 ਮਈ ,  1787 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ 17 ਸਿਤੰਬਰ ,  1787 ਅਰਥਾਤ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ।  ਕਨਾਡਾ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ 10 ਅਕਤੂਬਰ ,  1864 ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਚ 1867 ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕਨੂੰਨ ਬਣਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ।  ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮਾਰਚ 1891 ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਲਗਾਉਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਨੌਂ ਜੁਲਾਈ ,  1900 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ ।  ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭਾ ਦੀ ਬੈਠਕ ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ  ਦੇ ਮਿਹਨਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ 20 ਸਿਤੰਬਰ ,  1909 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ ।

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਮਰੀਕਨ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕੀ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲਿਆ ।  ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਨਾਡੀਅਨ ਸਭਾ ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਸਭਾ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ।  ਸੰਵਿਧਾਨ - ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਅਵਧੀਆਂ  ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।  ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ,  ਕਨਾਡਾ ,  ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ  ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਰੂਪ  ਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ  ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ,  ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ 395 ਅਨੁੱਛੇਦ ਹਨ ,  ਜਦ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 7 ਅਨੁੱਛੇਦ ਹਨ ,  ਜਿੰਨਾ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ

ਅੱਗੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਕੇ 21 ਧਾਰਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ  ਹਨ ।  ਕਨਾਡਾ  ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ 147 ,  ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਵਿੱਚ 128 ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕੀ ਵਿੱਚ 153 ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ ।

ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਾਇਕ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ,  ਕਨਾਡਾ ,  ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ  ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਨਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ।  ਉਹ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ,  ਉਂਜ ਹੀ ਪਾਸ ਹੋ ਗਏ ।  ਇਸਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ 2 , 473 ਸੰਸ਼ੋਧਨਾਂ ਦਾ ਨਬੇੜਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦੇਰੀ  ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਾਧਾਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹੇ ਦੁਰਗਮ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਭਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਤੱਕ  ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਨਜੀਰੁੱਦੀਨ ਅਹਿਮਦ  ਨੇ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਸਮਝਿਆ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ  ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਨਾ ਤਾਂ ਤਾਰੀਫ  ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੈ ,  ਸਗੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਔਸਤ ਤੋਂ  ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੈ । ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਕਾਰਜ ਉੱਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ  ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ  ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਜੀਰੁੱਦੀਨ ਅਹਿਮਦ  ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੈ ।  ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਇਸ ਦਾਵੇ ਦੀ ਚੁਣੋਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਭਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ  ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਸਮਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ।  ਜੇਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ - ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਨਫਰਤ ਜਤਾਉਣ ਲਈ ਨਜੀਰੁੱਦੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ।  ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਡਰਿਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।  ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਨਜੀਰੁੱਦੀਨ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ ।  ਪਰ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ  ਦੇ ਰੁੜ੍ਹਨ  ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਰੁੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਡਰਿਫਟ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਕੜ ਮਜਬੂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ।  ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੱਛੀ ਫਸ ਜਾਵੇ ।  ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ - ਪਹਿਚਾਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨ ਇੱਛਿਤ ਮੱਛੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ ।  ਕਿਸੇ ਬਿਹਤਰ ਚੀਜ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ  ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਗਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਜੀਰੁੱਦੀਨ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਕੇ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ,  ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਤਾਰੀਫ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ।  ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨੁਕਸਦਾਰ ਲੱਗੇ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਨਾ ਵਿਖਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ - ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿਥਿਆਭਿਮਾਨ ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ।  ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ  ਚੁੱਕੇ ।

ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ।  ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਾਊ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਵੇਗੀ । ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਕੰਠ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ,  ਉਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਗਦਗਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤਗਿਅਤਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ  ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

ਮੇਰੇ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਏਨੀ ਜਿਆਦਾ ਜੁੰਮੇਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਮੇਰੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ । ਇਸ ਲਈ  ,  ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਘੋਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ,  ਜਦ ਸਭਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ । ਜਦ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸੀ ।  ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਸਰ ਅੱਲਾਡੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸਵਾਮੀ ਅੱਯਰ  ਵਰਗੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ,  ਸ਼ਰੇਸ਼ਟਤਰ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਕੁਸ਼ਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ।  ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ,  ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਰਿਣੀ ਹਾਂ ।   ( ਵਾਹ!ਵਾਹ !!ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ )

ਜੋ ਪੁੰਨ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ,  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ।  ਉਹ ਪੁੰਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਰ ਬੀ . ਐਨ . ਰਾਉ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਡਰਾਫਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ।  ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ,  ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ,  141 ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਫਾਰਮੂਲੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ   ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ - ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਸੀ ।ਪੁੰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਮੁੱਖ ਡਰਾਫਟਸਮੈਨ ਐੱਸ . ਐੱਨ .  ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਜਟਿਲਤਮ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲਤਮ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਯੋਗਤਾ  ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜੋੜ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ।  ਉਹ ਸਭਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੰਪਤੀ ਰਹੇ ਹਨ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ।  ਮੈਨੂੰ  ਮੁਖਰਜੀ   ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ,  ਕਦੇ - ਕਦੇ ਤਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ  ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ।   (ਵਾਹ!ਵਾਹ !!ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ)

ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਭਾਨੂੰਮਤੀ ਦਾ ਕੁਨਬਾ ਹੁੰਦੀ ,  ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਸੀਮੇਂਟ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਫੁਟਪਾਥ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲ਼ਾ ਪੱਥਰ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫੇਦ ਪੱਥਰ ਉੱਥੇ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਗੁਟ ਆਪਣੀ ਮਨਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ।  ਤੱਦ ਘੜਮੱਸ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ।  ਘੜਮੱਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਭਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਕਰਕੇ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋ ਗਈ ,  ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਹਰ ਇੱਕ ਅਨੁੱਛੇਦ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਨਿਅਤੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸ਼ਵਸਤ ਹੋਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੀ ।  ਇਸ ਲਈ  ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਜੇਕਰ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਟੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ  ਦੇ ਅੱਗੇ ਘੁਟਣੇ ਟੇਕ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਹੁਤ ਫਿੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ।  ਆਪਣੀ ਸੰਪੂਰਣ ਕਠੋਰਤਾ ਸਹਿਤ  ਪਾਰਟੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਜੀਹਜੂਰੀਆਂ  ਦੇ ਜਮਘਟੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ।  ਸੌਭਾਗਵਸ਼ ,  ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ੀ ਸਨ ।  ਉਹ ਸਨ ਕਾਮਤ ,  ਡਾ .  ਪੀ . ਐੱਸ .  ਦੇਸ਼ਮੁਖ ,  ਸਿਧਵਾ ,  ਪ੍ਰੋ .  ਸਕਸੇਨਾ ਅਤੇ ਪੰ .  ਠਾਕੁਰਦਾਸ ਭਾਰਗਵ  ।  ਇਨ੍ਹਾਂ   ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੋ .  ਕੇ . ਟੀ .  ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੰ .  ਹ੍ਰਿਦੇਨਾਥ ਕੁੰਜਰੂ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਨੁਕਤੇ  ਉਠਾਏ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਨ । ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸੁਝਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ਦੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਮੂਲ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕੇ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ,  ਜੋ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਯੰਤਰਵਤ ਪਾਰਿਤ ਕਰਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ ।

ਅਤੇ  ਅੰਤ ਵਿੱਚ , ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ  ਸਭਾਪਤੀ ਜੀ ,  ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭਾ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ,  ਉਸਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ।  ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੂਝ ਸਮਝ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਰਸ਼ਾਈ ਹੈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਭੁਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ,  ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਹੈ ।  ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਆਏ ਸਨ ,  ਜਦ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ  ਦੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਅਜਿਹੇ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ,  ਜੋ ਖਾਲਸ ਤੌਰ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ ।  ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਪਲ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨੀ  ਭਰੇ ਸਨ ,  ਇਸ ਲਈ  ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ - ਨਿਰਮਾਣ  ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੰਤਰਿਕ ਵਿਧੀਵਾਦੀ ਰਵੱਈਆ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਚਾਉ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ,  ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਰ ਅੱਲਾਡੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸਵਾਮੀ ਅੱਯਰ  ਅਤੇ ਟੀ . ਟੀ .  ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮਾਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ,  ਇਸ ਲਈ  ਮੈਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ।  ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜੀ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇ ,  ਉਹ ਭੈੜਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ  ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਭੈੜੇ ਹੋਣ ।

ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜੀ ਭੈੜਾ ਹੋਵੇ ,  ਉਹ ਅੱਛਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਹੋਣ ।  ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੇਵਲ ਰਾਜ  ਦੇ ਅੰਗਾਂ  -  ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਾਨ ਪਾਲਿਕਾ ,  ਕਾਰਜ ਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ  -  ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਰਾਜ  ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਲਨ ਜਿੰਨਾ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ,  ਉਹ ਹਨ ਜਨਤਾ ਅਤੇ  ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ  ਦੇ ਸਾਧਨ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ  ।

ਇਹ ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੀਆਂ  ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ  ਕਰਨਗੀਆਂ ?  ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀ ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਗੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਤਰੀਕੇ ਅਪਨਾਉਣਗੇ  ?  ਜੇਕਰ ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜੀ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇ ,  ਇਸ ਇਲਮ ਲਈ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੈਗੰਬਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਅਸਫਲ ਰਹੇਗਾ ।  ਇਸ ਲਈ  ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰਾਏ  ਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ  -  ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ।  ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ?  ਕੀ ਇਸ ਲਈ  ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੈੜਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹੈ ?  ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ ,  ਨਹੀਂ ।  ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਵਿਧਾਨ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਇਸ ਲਈ  ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ।  ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਪਹਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਮੁਆਵਜੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਲ ਨਿਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਇਕਰਨ ਜਾਂ ਸਾਮਾਜੀਕਰਨ ਕਰ ਸਕਣ ।  ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਜੋ ਦੂਜੀ ਚੀਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ,  ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ  ,  ਤਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬੇਲਗਾਮ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਵੇ  ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰ ਸਕਣ ,  ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ।

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਆਧਾਰ ਹਨ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਸੰਸਦੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਆਦਰਸ਼ ਸਰੂਪ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਮੁਆਵਜੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਿਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਇੰਨਾ ਪਵਿਤਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਉ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ।  ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਮੌਲਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਦੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਦੇ ਹਟਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ।  ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ,  ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋਏ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਰਤਮਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ।  ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਇਸਨੂੰ ਅਤਿਉਕਤੀ ਸਮਝੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ?  ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ?  ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਜੇਫਰਸਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਗਰਭਿਤ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ  ,  ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ - ਨਿਰਮਾਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ।  ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ  -

ਅਸੀਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੰਨ  ਸਕਦੇ ਹਾਂ ,  ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਇੱਛਾ  ਦੇ ਦੁਆਰਾ  ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ;  ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੀ ਪੀੜੀਆਂ  ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ  -  ਰਾਸ਼ਟਰ  ਦੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨਕੁਨ ਧਾਰਣਾਵਾਂ  ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਜਾਂ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ,  ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਸ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦੁਰਪਯੋਗ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਉਹ ਬਿਲਕੁੱਲ ਬੇਤੁਕਾ ਹੈ ।  ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਕੀਲ  ਅਤੇ ਧਰਮਗੁਰੁ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਗਲੇ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿੱਛਲੀਆਂ  ਪੀੜੀਆਂ  ਦੀ ਸਮਝ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗੀ ਸੀ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਨੂੰਨ ਸਾਡੇ ਤੇ ਥੋਪਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਨੂੰਨ ਬਣਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੀ ਪੀੜੀਆਂ  ਉੱਤੇ ਥੋਪ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੋਏ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ,  ਜਿੰਦਾ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ।

ਮੈਂ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਕੁੱਝ ਜੇਫਰਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ,  ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ,  ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੈ ।  ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ।  ਜੇਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਜੇਫਰਸਨ  ਦੇ ਉਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰੁਖ਼ ਅਪਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿਖੇਧੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀ  ਹੁੰਦੀ ।  ਪਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਉਸਨੇ ਸਚਮੁੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ?  ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵਿਪਰੀਤ ।  ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ ।  ਸਭਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਨਾਡਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਸਬੰਧੀ ਜਨਤਾ  ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਕਾਰਣ  ਦੇ ਜਰਿਏ ਜਾਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ  ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅੰਤਮਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਮੁਹਰ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੈ ,  ਸਗੋਂ ਉਸਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਲਤਮ ਬਣਾਉਣ  ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ ।

ਮੈਂ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸੁਗਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ  ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣ !  ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ  ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਦੋ - ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਮਤਾਧਿਕਾਰ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਦੋ - ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਅਸੰਤੋਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਤਕ - ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ,  ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ।

ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ  ਅਜਿਹਾ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ।  ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਤਿਕਥਨੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ।  ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ,  ਉਸਦੇ ਮੂਲ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।  ਸੰਘਵਾਦ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿੱਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪਾਲਿਕਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਸੇ ਕਨੂੰਨ  ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ ।  ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਧਾਨਕ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਪਾਲਿਕਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਮਾਨਾਧਿਕਾਰੀ ਹਨ ।

ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪਾਲਿਕਾ ਪ੍ਰਾਧਿਕਾਰ  ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੋ ।  ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਰਹਿੰਦ-ਖੂਹੰਦ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ,  ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ।  ਪਰ ਇਹ ਲੱਛਣ  ਸੰਘਵਾਦ ਦਾ ਮਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ,  ਸੰਘਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪਾਲਿਕਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਭਾਜਨ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਿੱਧਾਂਤ ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ-ਬਰਤਿਆਰ ਹੈ ।  ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ।  ਇਸ ਲਈ  ,  ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ  ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਕੇਂਦਰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਸੀਮਾ - ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਦਾਲਤ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ।  ਕਿਉਂਕਿ ,  ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਟੀਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ -

ਅਦਾਲਤਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਹੇਰ - ਫੇਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ।  ਉਹ ਪੂਰਵਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰਕਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ  ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ  ,  ਉਹ ਸੀਮਾਂਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਕ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਿਸਕਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਬੈਰੀਅਰ ਹਨ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ,  ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਹੈ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ  ਉਹ ਪੁਨਰਵੰਡ  ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ।  ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਪਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ  ਅਥਾਰਟੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਸਤਾਂਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ । ਇਸ ਲਈ  ,  ਸੰਘਵਾਦ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਮੰਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਦੂਜਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ,  ਜੋ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ  ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨਾਂ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ  ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਭਾਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਆਮ ਸਰੂਪ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਲਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਹਲਾਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਾਇਕ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹੈ -  ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਹਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਬੜਨ ਲਈ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬੱਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ?  ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ  ਪਰਭਾਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ  ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਠੀਕ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ।  ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ  ਪਤ੍ਰਿਕਾ  ‘ਦ ਰਾਉਂਡ ਟੇਬਲ’  ਦੇ ਦਿਸੰਬਰ 1935  ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਇੰਨੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼  ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂਨੂੰ  ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਈ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ  -

ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅੰਤ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ  ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਕਰਤੱਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ  ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਕਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸ ਅਥਾਰਟੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਹੇ । ਆਮ ਮਾਮਲਿਆਂ  ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਸੁਚਾਰੂ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਥਾਰਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ  ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਥਾਰਟੀ  ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁਗਤਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ  ਹੈ ।  ਪਰ ਇੱਕ ਸੰਕਟ ਵਾਲੀ  ਸਥਿਤੀ  ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਵੇਂ ਦਾਵੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਮ ਅਥਾਰਟੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਵੰਡ  ਹੈ । ਆਖਰੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇ  ਮੁੱਦੇ  ਦਾ ਨਿਰਣਾ  ਸੰਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ  ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ।  ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤਥਾਂ ਦੇ  ਅਨੁਸਾਰ  ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ,  ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਜੇਕਰ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਚਾਰਿਕਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਹੜੀ ਅਥਾਰਟੀ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ  ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ।  ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ  ?

ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਇਸ ਸਵਾਲ ,  ਜੋ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮਰਮ ਹੈ ,   ਦੇ ਜਵਾਬ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ  ਨਿਸ਼ਠਾ ਅੰਗਭੂਤ ਰਾਜਾਂ  ਦੇ ਬਜਾਏ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ  ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਹੈ ,  ਜੋ ਸਮੂਹਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਆਮ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਇੱਕ ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਇਹੀ ਦਲੀਲ  ਹੈ ।  ਉਂਜ ਵੀ ,  ਇਨ੍ਹਾਂ  ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅੰਗਭੂਤ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਫਰਜ ਥੋਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ?ਬੱਸ ਇਹ ਕਿ ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਾਮੀ ਹਿਤਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰ  ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ  ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ -  ਇਸਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ।  ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਲੋਕ ,  ਜੋ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ,  ਇਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ,  ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਭਵਿੱਖ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ,  ਉਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਵਰਤੋ ਕਰਾਂਲਾਭ ਉਠਾਵਾਂ ।  26 ਜਨਵਰੀ ,  1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਵੇਗਾ । ( ਵਾਹ ਵਾਹ  ਦੀ ਆਵਾਜ )  ਇਸਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕੀ ਹੈ ?  ਕੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਜਾਦੀ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਖੋਹ ਦੇਵੇਗਾ ?  ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ।

ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕਦੇ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ।  ਵਿਚਾਰ ਬਿੰਦੂ  ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਅਜਾਦੀ ਇਸਨੂੰ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ ,  ਉਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ।  ਕੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਖੋਹ ਦੇਵੇਗਾ ?  ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਸੱਚ  ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਜਾਦੀ ਖੋਈ ਹੈ ,  ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਮੋਹੰਮਦ  - ਬਿਨ - ਕਾਸਿਮ  ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ  ਰਾਜਾ ਦਾਹਿਰ  ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ  - ਬਿਨ - ਕਾਸਿਮ  ਦੇ ਦਲਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।  ਉਹ ਜੈਚੰਦ ਹੀ ਸੀ ,  ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਵੀਰਾਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਮੁਹੰਮਦ  ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਸੋਲੰਕੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।  ਜਦ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਹਿੰਦੁਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ,  ਤੱਦ ਕਈ ਮਰਾਠਾ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ।

ਜਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੇਨਾਪਤੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਚੁਪ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ।  ਸੰਨ 1857 ਵਿੱਚ ਜਦ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼  ਸ਼ਾਸਨ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤੱਦ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ ।

ਕੀ ਇਤਹਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਏਗਾ ?  ਇਹ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ,  ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਸਚਾਈ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਵੱਖ ਵੱਖ  ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਹੋਣਗੇ ।  ਕੀ ਭਾਰਤੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਗੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਮਝਣਗੇ ?  ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ।  ਪਰ ਇਹ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੱਤਾਂ  ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਰਖਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਅਜਾਦੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖੋਹ ਜਾਵੇ ।  ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ  ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ  ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ ।  ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਖੂਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਬੂੰਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ ।   ( ਤਾੜੀਆਂ )

26 ਜਨਵਰੀ ,  1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇਸ ਅਰਥ  ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਲਈ ਬਣੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ।  ਉਸਦੇ ਪਰਜਾਤੰਤਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ?  ਕੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਹ ਦੇਵੇਗਾ ?  ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਵਿਚਾਰ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ।

ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਦੇ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ।  ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ,  ਜਦ ਭਾਰਤ ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਨਾਲ  ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਤੰਤਰ ਸਨ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਾਂ ਸੀਮਿਤ ।  ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰੰਕੁਸ ਨਹੀਂ ਸਨ ।  ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸੰਸਦਾਂ ਜਾਂ ਸੰਸਦੀ ਕਾਰਜਵਿਧੀ  ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ।  ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੰਘਾਂ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ  ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸੰਸਦਾਂ -  ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਘ ਸੰਸਦ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਨ -  ਸਨ ਸਗੋਂ ਸੰਘ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ,  ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਦਿਤ ਹੈ ।

ਮੈਬਰਾਂ  ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ,  ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਣ ,  ਕੋਰਮ, ਵਹਿਪ ,  ਮਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ,  ਮਤਪਤਰਾਂ  ਦੁਆਰਾ ਵੋਟਿੰਗ ,  ਨਿੰਦਿਆ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ,  ਨਿਅਮਿਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸਬੰਧੀ ਨਿਯਮ ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਸਨ ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਸੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਸਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਮੇਂ  ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਪਰਜਾਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ ।  ਕੀ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਖੋਏਗਾ ?  ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ,  ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੰਭਵ ਹੈ -  ਜਿੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ  ਵਰਤੋਂ  ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ  ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਚੀਜ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ -  ਕਿ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲਵੇ ।  ਇਸ ਨਵਜਾਤ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਿਬਾਸ  ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ ,  ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਹੇ ।  ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਿਜੈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸੰਭਾਵਨਾ  ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਬਨਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ।

ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ?  ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ  ,  ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾਪੂਰਵਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ,  ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਖੂਨੀ ਰਸਤਾ ਛੱਡਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਵਲ ਨਾਫਰਮਾਨੀ  ,  ਅਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਿਹ  ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਛੱਡਣੇ ਹੋਣਗੇ ।  ਜਦ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਉਪਾਅ ਨਾ ਬਚਦਾ  ਹੋਵੇ ,  ਤੱਦ ਅਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਉਪਾਅ ਉਚਿਤ ਸਮਝ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ।  ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਉਪਾਅ ਖੁੱਲੇ ਹੋਣ ,  ਉੱਥੇ ਇਸ ਅਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਉਚਿੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਅਰਾਜਕਤਾ  ਦੇ ਵਿਆਕਰਨ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ,  ਸਾਡੇ ਲਈ ਓਨਾ ਹੀ ਅੱਛਾ ਹੈ ।

ਦੂਜੀ ਚੀਜ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ,  ਉਹ ਹੈ ਜਾਨ ਸਟੁਅਰਟ ਮਿਲ ਦੀ ਉਸ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ,  ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ ,  ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੀ ਅਜਾਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨਾਇਕ  ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਰਪਤ ਨਾ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾ ਕਰ ਦਿਓ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਦਮੀਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗਿਅਤਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਜੀਵਨ ਅਰਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ।  ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਗਿਅਤਾ ਦੀ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਇਰਿਸ਼ ਦੇਸਭਗਤ ਡੇਨਿਅਲ ਓ ਕਾਮੇਲ ਨੇ ਖੂਬ ਕਿਹਾ ਹੈ ,  ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਤਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ,  ਕੋਈ ਤੀਵੀਂ ਆਪਣੇ ਸਤੀਤਵ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਤਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਤਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।  ਇਹ ਸਾਵਧਾਨੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਯਾ ਨਾਇਕ  - ਪੂਜਾ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ,  ਉਸ ਭੂਮਿਕਾ  ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ।  ਧਰਮ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਪਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਯਾ ਨਾਇਕ  ਪੂਜਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਖੀਰ  ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਹੈ ।

ਤੀਜੀ ਚੀਜ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ,  ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਉੱਤੇ ਸੰਤੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ।  ਸਾਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ  ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਮਾਜਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਜਦ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਸਾਮਾਜਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾ ਮਿਲੇ ,  ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ।  ਸਾਮਾਜਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ ?  ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ - ਪੱਧਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜਾਦੀ ,  ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਰੱਪਣ  ਨੂੰ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਅਜਾਦੀ ,  ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਰੱਪਣ  ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ  ਦੇ ਭਿੰਨ ਘਟਕਾਂ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਉਹ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏਕਾਤਮਕ ਤਿੱਕੀ  ਬਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ  ਦੇ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਅਜਾਦੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਅਜਾਦੀ ਤੋਂ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ,  ਅਜਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਭਰੱਪਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ।  ਸਮਾਨਤਾ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਜਾਦੀ ਬਹੁਜਨ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗੀ ।  ਅਜਾਦੀ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ।  ਭਰੱਪਣ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਜਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸਚਾਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ  ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੀਜਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਸਮਾਨਤਾ ।  ਸਾਮਾਜਕ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸਤਰੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੈ -  ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਨ  ਦੇ ।  ਆਰਥਕ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਹਨ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕੋਲ ਅੱਤੁਲ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਹਨ ।

26 ਜਨਵਰੀ ,  1950 ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ।  ਸਾਡੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ  ਸਾਡੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ।  ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਵੋਟ ਅਤੇ ਹਰ ਵੋਟ ਦਾ ਸਮਾਨ ਮੁੱਲ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ।  ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਢਾਂਚੇ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਮੁੱਲ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ।  ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ  ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਜਿੱਤੇ ਰਹਾਂਗੇ ?  ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ ?  ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਨਕਾਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ।  ਸਾਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ,  ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ,  ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ  ਪੀੜਿਤ ਹਨ  ,  ਉਹ ਉਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣਗੇ ,  ਜਿਸਨੂੰ ਇਸ ਸਭਾ ਨੇ ਇੰਨੀ  ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ।

ਦੂਜੀ ਚੀਜ ਜੋ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ,  ਉਹ ਹੈ ਭਰੱਪਣ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ।  ਭਰੱਪਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ ?  ਭਰੱਪਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ -  ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ।  ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ,  ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਾਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ।  ਇਸਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ।  ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ,  ਇਸੇ ਜੇਮਸ  ਬਰਾਏਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ  ਸਬੰਧਤ ਅਮਰੀਕਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਕਹਾਣੀ ਹੈ - ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਖੁਦ ਬਰਾਏਸ  ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ -  ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਨ ਪ੍ਰੋਟੇਸਟੇਂਟ ਏਪਿਸਕੋਪਲ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰੈਸਲਾਨਾ ਸਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪੱਧਤੀ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।  ਛੋਟੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ  ਚਾਹੁਣ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ  ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਧਰਮਗੁਰੁ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਝਾਏ -  ਹੇ ਰੱਬ !  ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ । ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਤੁਰਤ  ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਵਾਕ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇੰਨੇ ਇਤਰਾਜ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ  ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ  ਪਿਆ ਅਤੇ  ਉਸਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨਜੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ,  ਹੇ ਰੱਬ !  ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ।

ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਤੱਦ ਯੂ ਐੱਸ ਏ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਏਕਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜਨਤਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜਨਤਾ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ ।  ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ,  ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਭਾਰਤੀ ‘ਭਾਰਤ ਦੇ  ਲੋਕ’ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰੂਪ  ਉੱਤੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਹਿਣਾ ਜਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਸੀ ।  ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ,  ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹਾਂ ,  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ।

ਹਜਾਰਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ,  ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝ ਲਈਏ  ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ  ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਪਾਏ ਹਾਂ ,  ਸਾਡੇ ਲਈ ਓਨਾ ਹੀ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇਗਾ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾ ਸਕਾਂਗੇ ।  ਇਸ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ -  ਉਸਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜਿੰਨੀ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ ।

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ।  ਜਾਤੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰ - ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ।  ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਸਾਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਨ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ - ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਜਾਤੀ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ - ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਨਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਕਠਿਨਾਇਆਂ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਕਿਉਂਕਿ ਭਰੱਪਣ ਉਦੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਵੇ  ।  ਭਰੱਪਣ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਜਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਰੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਡੂੰਘੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ।

ਜੋ ਕਾਰਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ  ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ।  ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਗੇ ,  ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੱਤਾ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਜਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਸਗੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ  ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ।  ਇਸ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਖੋਹ ਲਏ  ਹਨ ,  ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥ ਜਾਂ ਰਸ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਇਹ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ  ਵਰਗ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਹਿੰਦੇ - ਰਹਿੰਦੇ ਹੁਣ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ ।  ਹੁਣ ਉਹ ਆਪ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹਨ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ – ਪਛਾਣ  ਦੀ ਇਸ ਡੂੰਘੀ ਚਾਹ ਨੂੰ ਵਰਗ - ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਵਰਗ – ਯੁਧ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਵੇਗਾ ।  ਉਹ ਇੱਕ ਅਨਰਥਕਾਰੀ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਕਿਉਂਕਿ ਜੈਸਾ ਅਬ੍ਰਾਹਮ  ਲਿੰਕਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ ,  ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਵੰਡਿਆ ਪਾਟਿਆ ਇੱਕ ਘਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ।  ਇਸ ਲਈ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਉਪਯੁਕਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਅਲਪ ਸੰਖਿਅਕ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗਾਂ  ਦੇ ਲਈ ,  ਦੇਸ਼  ਦੇ ਲਈ ,  ਉਸਦੀ ਅਜਾਦੀ ਅਤੇ ਪਰਜਾਤੰਤਰੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਓਨਾ ਹੀ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਜੀਵਨ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਰੱਪਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਲਈ ,  ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।

ਮੈਂ ਸਦਨ ਨੂੰ ਹੋਰ  ਜਿਆਦਾ ਉਕਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ।  ਨਿਰਸੰਦੇਹ ,  ਅਜਾਦੀ ਇੱਕ ਆਨੰਦ  ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ।  ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਜਾਦੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ।  ਅਜਾਦੀ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ ਗਲਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਕੁੱਝ ਗਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ,  ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ  ਸਕਾਂਗੇ ।  ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ।  ਸਮਾਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ  ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਸਹਿਤ ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਲੋਕ ਨਵੀਆਂ  ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ।  ਲੋਕ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਕਤਾਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ।  ਉਹ ਜਨਤਾ  ਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦੀ ,  ਜਨਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ  ਚਾਹੀਦਾ  ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਡੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਰਕਾਰ  ਦੀ  ਬਜਾਏ ਜਨਤਾ ਲਈ ਬਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ।   ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ।