ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਫਤਵਾ ਕੀ ਹੋਵੇ-ਸੁਖਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ

ਲ਼ੋਕ-ਪੱਖੀ ਜਮਹੂਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਣਾ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਜਾਂ ਗੈਰ ਜਮਹੂਰੀ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਕਬਜਾ।                            
              

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ,ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਵੋਟਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਸਾਡਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ, ਵੋਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿੱਚੋ ਕੁੱਝ ਅਜੇਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਣ ਜੋ ਸਮੁਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ{ ਪਰ ਇਥੇ ਪੁਠਾ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਸਿਰਫ ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਜੇਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾ ਦਿਤ ੇਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖ ਕ,ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੁੰ ਸਿਰਫ ਵੋਟਾਂ ਪਾਉਣ ਤੀਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ  ਬਦਲ ਵੀ ਨਹੀ ਛੱਡਿਆ।ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ,ਅਖਬਾਰਾਂ ਤੇ ਧੰਨ-ਕੁਬੇਰਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਅਜੇਹਾ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਜਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਮਰਿੰਦਰ ਤੇ ਬਾਦਲਾਂ ਵਿਚੋ ਇਕ ਦੀ ਚੋਣ ਤੀਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਰੱਖਿਆ।ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਅਤੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਸੂਝਬੂਝ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਣ{

                       ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹੋ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ ਕਿਥੇ ਹੈ।ਵੇਦਾਂ,ਗਰੰਥਾਂ,ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ,ਗੁਰੂਆਂ ,ਸੂਫੀਆਂ,ਸੰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਕਿਥੇ ਹੈ।ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਾਦੀਆਂ,ਖੈਬਰ ਦੇ ਦਰੇ, ਚੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ,ਹਿਮਾਲੀਆ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਰਬਤਾਂ,ਰੇਗਿਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਨਾਲ ਖਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਪਾਰ ਤੀਕ ਫੇਲਿਆ ਪੰਜਾਬ ਕਿਥੇ ਹੈ।ਅਫਸੋਸ,ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਲੁਟੇਰੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਸੋੜੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭੇਟਾ ਚੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਇਸ ਕੁਕਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੌ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭਵਕਾਉਣ ਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।ਇਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਰਲਾ ਤੇ ਪਾਰਲਾ ਪੰਜਾਬ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ੈ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਹੀ ਭਾਰੂ ਹੈ।ਕੱਟਿਆ,ਵੱਢਿਆ,ਲੁਟਿਆ,ਛਾਗਿਆਂ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ,ਜੋ  ਸਾਡੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਹਿਸੇ ਆਇਆ ਹੈ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ।ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਹਵਸ ਨੇ ਇਥੋ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਜਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਝੁੱਲਸੀ ਪਈ ਹੈ।ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਸ਼ਿਆਂ(ਸ਼ਰਾਬ) ਦੀ ਵਿਕਰੀ  ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਉਤੋ ਸਿਤਮ ਜਰੀਫੀ ਇਹ ਕਿ ਹਜਾਰਾਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਦੇ ਭਰੇ ਟਰੱਕ, ਬਿਨਾਂ ਟੈਕਸ ਭਰਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਿਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਜੇ ਫੜੇ ਵੀ ਜਾਣ ਤਾਂ ਆਬਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਫਸਰ ਕੇਸ ਖੁਰਦ-ਬੁਰਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਹੀਲਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ,ਕਰਨ ਵੀ ਕਿਉ ਨਾ, ਇਹਨਾਂ ਜਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਭੱਠੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਠਹਿਰੇ(ਇਕ ਬੋਤਲ ਤਆਰ ਹੋਣ ਤੇ ਖਰਚਾ ਕੁਲ ੧੦ ਰੁਪਏ ਪੈਂਦਾ ਹੈ,ਟੈਕਸ ੯੦ ਰੁਪਏ,ਵਿਕਰੀ ਮੁਲ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਰਜੀ)।ਛੈਲ-ਛਬੀਲੇ,ਲੰੰੰਮ-ਸਲੰਮੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਭਰੂ ਅੱਜ ਕਲ ਘੱਟ ਹੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਹੁਣ ਤਾਂ ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਅਜੇਹੇ ਕੀਰਣੇ ਹੀ ਸੁਣੀਦੇ ਹਨ,ਕਿ ਕਿਂਵੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦੈਂਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੰੂੰ ਚਬਾਈ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜਾ  ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਬਰ-ਸੰਤੌਖੀ ਪਰ ਔੜਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਵਾਲਾ,ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਮਤੀ ਕ੍ਰਿਸਾਨ ਧੜਾ ਧੜ ਖੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜਮੀਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਰਾਂਹੀ  ਕੋਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਹਥਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਿਲਡਰਜ ਅੱਜ ਕਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਮਾਤ (ਭੌਂ-ਮਾਫੀਆ) ਵਜੌ ਉਭਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਲੋਹੜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸਾਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਰੇਤੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਤੇ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਲੱਠਮਾਰ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੈ(ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀ ਰੇਤੇ ਦੀ ਟਰਾਲੀ ੩੦੦੦ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਵਿਕੀ)। ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਪਨਪਣ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸੁਕਾਉਣ ਵਲ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲਾ ਨਹੀ।ਮਰੀਜ ਦਾ ਮਰਣਾ ਤਹਿ ਹੈ,ਪਿਛਲਿਆਂ ਦੀ ਆਰਥਕ ਬਰਬਾਦੀ ਵੀ।ਉਚੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦਾ ਹੱਕ ਤੇ ਮੋਕੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਤੀਕ ਸੀਮਤ ਹਨ।ਪਂੇਡੂ ਵਸੌਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿਸਾ ਜੋ ਸਿਖਿੱਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਅਣਪੜਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੇ ਡਿਪਲੋਮੇ ਹਨ ਵੀ ,ਉਹ ਅਜੇਹੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋ ਮਿਲੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਕੱਚ ਘਰੜ ਹੀ ਹਨ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਪਾਰੀਕਰਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹੀਓ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।                    
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਜੁਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀ ਰੱਖਣ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਵਾਂਗ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਵਪਾਰੀਕਰਣ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ।ਨਤੀਜਾ ਉਹੀਓ, ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਧੰਨ ਹੈ,ਉਹੀਓ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਹਨਾ ਸਿਹਤ ਦੁਕਾਨਾਂ(ਅਖੋਤੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ)ਵਿਚ ਆ ਵੀ ਵੜਿਆ, ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਰੇ ਨਾ ਮਾਰੇ,ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਿਲ ਲੈ ਡੁਬਣਗੇ।ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਤਾਂ ਇਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਣਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਕ ਹੀ ਬਹੁੜਦੇ ਹਨ।

                    ਪੰਜਾਬ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?
ਜਮਹੂਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ,ਜਿਥੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਕੁਨ,ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀ ਬਲਕਿ ਜੰਤਾ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋ ਵਿਚਰਨ।
ਆਧੁਨਿੱਕ ਖੋਜਾਂ ਤੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਰਣਾ।    
ਖੇਤੀ ਪੈਦਵਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਪਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਨੁੰ ਜਹਿਰੀਲ਼ੇ ਮਾਦਿਆਂ ਤੋ ਬਚਾਉਣਾ।
ਪਰਦੂਸ਼ਣ ਰਹਿਤ ਸਨਅਤੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਣਾ ।
ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ,ਸੀਨਾਜੋਰੀ,ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ।
ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਮਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ
ਉਚੱਤਮ ਵਿਦਿਆ,ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਬਣਾਵੇ।
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੁੜ  ਸਿਹਤ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ, ਸਿਆਸੀ,ਧਾਰਮਿਕ,ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਲੋ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਮੁੱਠ ਤੇ ਫੇਸਲਾਕੁਨ ਸੰਘਰਸ਼।
                        ਕੀ ਕਰਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ?
ਅਸੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਧ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਜਮਹੂਰੀ ਤੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਹਾਂ। ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ,ਭਾਵੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਿਅਸੀ ਪਹੂੰਚਾਂ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ।
੧-- ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਠੀਕ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਹੈ,ਪਰ ਦਸ਼ਾ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਲੁਟੇਰੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਪੈਤੜਾ ਇਹੀਓ ਹੈ ਕਿ ਸਹੁੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਚੁਕੋ ਪਰ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਇਸ ਦੀ ਅੇਨੀ ਕਾਇਆਕਲਪ ਕਰ ਦਿਉ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਸਰਮਾਏ ਪੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀ ਸਾਨੂੰ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ ਲੜਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਮੂਲ ਸੇਧ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, , ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜ ਸਕੀਏ, ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਤੀਕ  ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੇਸਲਿਆਂ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਨਿਬੜਣ।
ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘਟੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ,ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਭਾਲਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਸਥਾਪਿਤ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਨਾਂ-ਹਜਾਰੇ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ, ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਅ ਹੇਠ, ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣਾਂ ਜੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਤੀਕ ਕੰਬਣੀਆਂ ਛੇੜ ਚੁਕਿਆ ਹੈ,ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਬਾਦਲ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ(ਅਕਾਲੀਆਂ-ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ)ਨੂੰ ਕੇਰਾਂ ਤਾਂ ਵਖਤ ਪਾ ਛੱਡਿਆ ਹੈ,ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਵਲੌ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੱਧ ਉਠਾਏ ਮੁਦਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਭੀੜਾਂ ਜੋੜੀਆਂ, ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਜੋੜਾਂ-ਤੌੜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਲ ਉਲਰਿਆ ਨਜਰ ਆਉਦਾ ਹੈ।ਅੰਨਾਂ-ਹਜਾਰੇ ਤੇ ਮਨਪ੍ਰੀਤ,ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਨਪ ਰਹੇ ਉਸ ਲਾਵੇ ਦੇ ਹੀ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਜੋ ਤਬਦੀਲੀ ਚਾਹੂੰਦਾ ਹੈ।ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚੀਏ,ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਦਸ਼ਾਂ ਵਿਗਾੜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁਧ ਲੜਾਈ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਈ ਜੂਝਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਵੀ।ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਲੌਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਜਾਨਣ ਦਾ  ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਚੌਣਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਚੌਣ ਸਿਆਸੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੇ ਚੌਣ ਅੇਲਾਣਨਾਮਿਆਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਨਾਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਤੇ ਵਿਧਾਨ-ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਗਰਿਮਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹੀ ਪਹੁਚਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਅੱਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਯਕੀਨੀ ਬਨਾਉਣਾ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ੭੩ਵੀ-੭੪ਵੀ ਤਰਮੀਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।
੨—ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਕ ਜਮਾਤਾਂ ਪੂਰੀ ਕਿਸ਼ਸ਼ ਕਰ  ਕਰਣਗੀਆਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਪਾਰਟੀਆਂ,ਪਰੋਗਰਾਮਾਂ,ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਗਲਾ ਮੂੱਖ-ਮੰਤਰੀ
(ਬਾਦਲ ਜਾਂ ਕੈਪਟਨ)ਕੌਣ ਹੋਵੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।ਅਫਸੋਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ- ਸੀ.ਪੀ.ਅੇਮ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇ ਉਸਾਰੂ ਭੁਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌੜਾਂ-ਤੌੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਅੱਧੀ ਸ਼ੀਟ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ਕਰਣ ਦੀ ਹੋੜ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਆਉ ਅਸੀ ਇਸ ਦੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੁਮਿਕਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋਈਏ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਲੀ ਮੁਦੇ ਉਭਾਰੀਏ
a—ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੀ ਕੰਮਕਾਜ(ਗਵਰਨੈਂਸ)ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ।            
ਅ—ਕੇਂਦਰੀ ਲੋਕ ਪਾਲ ਦੀ ਤਰਜ ਤੇ ਲੋਕ- ਆਯੁਕਤ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ      ਹੇਠਲੀ ਪੱਧਰ ਤੀਕ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਕੇਸ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ।    
e—ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਨਅਤੀ ਤਰੱਕੀ ਰਾਹੀਂ ਰੋਜਗਾਰ ਦੇ ਮੋਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ।
ਸ—ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਾਲੀਆ ਸਹਿਕਾਰੀ    
   ਸਭਾਵਾਂ ਉਸਾਰਨਾ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਆਲਮੀ ਮੰਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜਣਾ।
ਹ—ਵਿਦਅਕ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਦਾਰੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ।
ਕ—ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਨੂੰ ਇੰਜ ਸੁਧਾਰਣਾ ਕਿ ਅਥਾਹ ਦੋਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸੋਮਾਂ ਟੈਕਸ ਤੋ ਨਾ ਬਚੇ
ਖ—ਸਿਵਿਲ ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਬੇਲੋੜੇ ਤੇ ਵਾਧੂ  ਅਮਲੇ ਦੀ ਛੁਟੀ ਕਰਨਾ।
ਗ—ਰਾਜਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ
   ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਬਨਾਉਣਾ।
ਘ-ਪੁਲੀਸ ਮਹਿਕਮੇ ਨੂੰ ਗੈਰ ਸਿਆਸੀ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮੁੜ ਉਸਰਨਾ,ਨਾਂ ਸੁਧਰਣਯੋਗ ਅਣਸਰਾਂ ਦੀ ਜਬਰੀ ਛਾਂਟੀ।
ਙ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਨੇ ਤੇ ਪਾਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ।

ਵਰਚੁਅਲ ਵਰਲਡ ਦਾ ਨਕਲੀ ਜਗਤ

       


ਸੁਪਰਹਾਇਵੇ , ਇੰਟਰਨੇਟ , ਹਾਇਪਰ ਰਿਅਲਿਟੀ , ਵਰਚੁਅਲ ਵਰਲਡ ਆਦਿ ਪੈੜ ਸਾਡੇ ਦੈਨਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ।  ਬੌਦਰਿਲਾਰਦਰ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਇਲ ਤੋਂ ਹਾਈਪਰਰੀਇਲ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਤੱਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਿਥਿਆਭਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਵਰਚੁਅਲ ਵਰਲਡ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਇਹ ਮਿਥਿਆਭਾਸ ਹੈ ।  ਵਰਚੁਅਲ ਵਰਲਡ ਨੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾਟਕੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਮਰੀਕੀ ਜਨਤਾ  ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਦਲਾਉ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ।  ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜਨਤਾ  ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ ।  ਜੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦੀ ਹੈ । ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦੀ ਹੈ । ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਰਾਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ , ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਧ – ਪੂਰਬ  , ਏਸ਼ਿਆ , ਅਫਰੀਕਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ  ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ  ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭੈੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

      ਸੂਚਨਾ ਸੁਪਰਹਾਇਵੇ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ । ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਇੰਟਰਨੇਟ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।  ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਹਾਇਵੇ ਇੱਕ ਰੂਪਕ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੀਵਰਗਾਮੀ ਸਪੀਡ , ਮੋਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡਾਇਰੇਕਸ਼ਨ ਸੰਭਵ ਹੈ । ਇੱਕ ਮਰਤਬਾ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਡਰਾਇਵਰ  /  ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ  ਨਾਲ ਇਮੇਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤੱਦ ਸਾਡੇ ਸਹਿਜ ਮੋਸ਼ਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਮੇਜਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ , ਵਾਸਤਵ ਜਗਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ।

    ਸਾਇਬਰਸਪੇਸ  ਮਿਥਿਆਭਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ  , ਉਹ ਸਕਰੀਨ  ਦੇ ਪਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਵਾਸਤਵ ਜਗਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਦਰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਵਾਸਤਵਿਕ , ਕਾਲਪਨਿਕ , ਇਮੇਜਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਗਹਿਰਾਈ ਰਹਿਤ ਸਤ੍ਹਾ ਹੈ । ਬੌਦਰਿਲਾਰਦਰ  ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਇਜੇਸ਼ਨ ਹੈ  ਜਿਸਨੂੰ ਹਾਈਪਰ ਰਿਅਲਿਟੀ ਦੀ ਤੇਜ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਲਾਇਨ ਕਰਕੇ ਉਪਲੱਬਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

     ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਇਮੇਜ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖੇਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਰੂਪਕ ਦਾ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ । ਸਗੋਂ ਮਿਥਿਆਭਾਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣਾ  ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ - ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹਾਈਪਰ ਰਿਅਲਿਟੀ  ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮੇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵਿਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪਾਲ ਵਿਰਲਯੋ  ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਟੇਲੀਕਮਿਉਨਿਕੇਸ਼ਨ ਆਖਰੀ ਵਾਹਨ ਹੈ , ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਟੋਪੋਲਾਜਿਕਲ ਸਬੰਧੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।  ਮੋਸ਼ਨ , ਸਪੀਡ , ਅਤੇ ਸੈਰ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਖੋਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਥਿਆਭਾਸ ਤੋਂ  ਅਰਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਆਭਾਸੀ ਜਗਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗਤੀਮਾਨ ਜਗਤ  ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਾਸਤਵ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗਤੀਮਾਨ (  ਕਾਈਨੇਟਿਕ ) ਊਰਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ । ਸਾਇਬਰ ਟਰੇਵਲ  ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਰੂਪਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ , ਇਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਕਰੀਨ  ਦੇ ਪਰੇ ਹੈ । ਅੱਜ ਗਲੋਬ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਵਰਲਡ ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਇਸ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਮੀਡਿਆ ਇਮੇਜਾਂ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੇਟ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਵਾਂਗੇ ਕਿ ਸਾਇਬਰਮੇਟਿਕ ਵਰਲਡ  ਦੇ ਸਪੇਸ  ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਦਲੀਲਾਂ ਹਨ ਉਹ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਜਗਤ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ  ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ , ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ , ਜੋ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸੀ , ਤੁਰਤ ਉਪਲਬਧ ਸੀ ।

ਟੈਕਨੋਲਾਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੂਰੀਆਂ ਘੱਟ ਕਰੇ । ਪਰ ਇਸਨੇ ਤਾਂ ਦੂਰੀ ਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਸਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਇਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਅੱਜ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾ ਦਾ ਖਾਸ ਸਮੇਂ  ਅਤੇ ਸਥਾਨ  ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ  ਅਗਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ।

    ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਾਂ । ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ - ਬੈਠੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਇਸ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਇੰਟਰਨੇਟ ਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਰਵ ਉਚ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ , ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ । ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ  ਦੇ ਖਿਲਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ , ਜਿਸਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ।

     ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਕਰੀਨ ਆਭਾਸੀ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਇਸਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਤੁਸੀਂ ਇਸਵਿੱਚ ਮੀਡਿਆ  ਦੇ ਜਰਿਏ ਸਰਕੁਲੇਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਵਾਸਤਵ ਦੂਰੀ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦੂਰੀ  ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਭਾਸੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ।

        ਆਭਾਸੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਸਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਮ  ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ  ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਬਨਾਉਟੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ । ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਓਥੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ । ਇੱਥੇ ਸਭ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਚੀਜਾਂ , ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹਨ । ਇੱਥੇ ਨਕਲ  ਜਾਂ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਪੈਰੋਡੀ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਮਾਡਲਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਡਲ ਮਿਲੇਗਾ । ਇਹ ਆਭਾਸੀ ਮਾਡਲ ਹੈ ।
-ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਚਤੁਰਵੇਦੀ

ਮੰਨੋ ਜਾਂ ਨਾ ਮੰਨੋ : ਅੰਨਾ ਵਰਤਾਰੇ ਤੇ ਕੁੱਝ ਸਵਾਲ -ਆਨੰਦ ਸਵਰੂਪ ਵਰਮਾ

ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਅਸਲਾਖਾਨੇ  ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹਥਿਆਰ

 ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਲੁੱਟ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਗਲ ਸੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬਰਕਸ ਅੰਨਾ ਹਜਾਰੇ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਹ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਬਦਹਾਲੀ ਤੋਂ  ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ।  ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਜਨਵਿਰੋਧੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਲੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੋਹਭੰਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅੰਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ।  ਅੰਨਾ ਨੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਆਕਸੀਜਨ ਸਿਲੇਂਡਰ ਨੂੰ ਢੋਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ  ਦੀਆਂ ਪਿਠਾਂ  ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ  ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ  ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸੀ ਨਿਜਾਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਵਿੱਚ ਤਨ - ਮਨ –ਧਨ  ਨਾਲ ਜੁੱਟ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਹਾਲ ਕੀਤਾ ।  ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਪਸ ਨਾਲ  ਝੁਲਸ ਰਹੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ ।  ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ  ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੁਟਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਲੋਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਭਰਮਿਤ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਇਸ ਵਰਗ  ਦੇ ਉਧਾਰਕ ਦੀ ਸਾਖ ਬਣਾਈ  ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ,  ਵੱਖ ਵੱਖ  ਗੁਟਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਜਬ ਏਕਤਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਏਕਤਾ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀ  ਦੇ ਦਿਨ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ  ਦੇ ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਦੋਨਾਂ  ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਉਪਜਿਆ ਉਸਨੇ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ।  ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਯਾਦਵ  ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਨਾ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹੇਬ ਆਂਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਯਾਦ ਹੀ ਕੀਤਾ ,  ਵਰਤ ਤੋੜਦੇ ਸਮਾਂ ਜੂਸ ਪਿਲਾਣ ਲਈ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮੁਦਾਏ ਵਲੋਂ ਦੋ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ।

ਅੰਨਾ ਹਜਾਰੇ ਦਾ 13 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤਰਕਾਰੀ ਘਟਨਾ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਰਹੀ ਜਾਂ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਤ ਦਿਨ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੀਤਾ ।  ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ  ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ।  ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ  ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ  ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ  ਅੰਦੋਲਨ ,  ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ  ਦਾ ਬੋਫੋਰਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ,  ਮੰਡਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਆਰਕਸ਼ਣ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ 30 - 35 ਸਾਲਾਂ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਰਹੀ ।  ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ  ਵਿੱਚ ਸਫਲ /  ਅਸਫਲ ਹੋਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਟੀਚਾ’ ਕੀ ਹੈ ?  ਹੁਣ ਤੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ  ਦੀ ਸੀੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜਨਤਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਅੰਨਾ  ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਇਹ ਖੂਬੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖਤਰੇ ਤੋਂ  ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਲੇਗਣ ਸਿਧੀ  ਦੇ ਇਸ ਫਕੀਰਨੁਮਾ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

ਅੰਨਾ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੀਤ  ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੋਂ  ਗੁਣਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਿੰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ।  ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪੰਥੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ  ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੁਟਾ  ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕ  ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅੰਨਾ ਹਜਾਰੇ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ।  ਇਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅੰਦੋਲਨ  ਦੇ ਮੂਲ ਚਰਿੱਤਰ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਲੂਕ ਕਰਨਾ  ਹੈ ।  ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।  ਤੁਸੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ  ਕਿ ਕੀ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਚੈਨਲ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਜਾਂ ਕੈਮਰਾਮੇਨ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਨਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ?  ਕੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਆਪਣੀ ਜੜ  ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਅੰਨਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ?  ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਗ੍ਰਹਮੰਤਰਾਲੇ  ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਐਨਜੀਓ ਸੇਕਟਰ ਨੂੰ 40 ਹਜਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ ਹਨ -  ਉਸੇ ਐਨਜੀਓ ਸੇਕਟਰ ਨੂੰ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਟੀਮ ਅੰਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ,  ਮਨੀਸ਼ ਸਿਸੋਦਿਆ ,  ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ  ,  ਸੰਦੀਪ ਪੰਡਿਤ  ,  ਸਵਾਮੀ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਘਨਿਸ਼ਠ /  ਅਘਨਿਸ਼ਠ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ  /  ਵਿੱਛੜੇ ਰਹੇ ਹਨ  ।  ਇਸ ਸਾਰੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਇਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜ੍ਹਾਂਦ ਫੈਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ,  ਜੋ ਮੌਤ ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨੂੰ ਦਫਨਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੀੜਤ ਜਨਤਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ  ਹੈ ।  ਅੱਜ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਧਾਰਕ ਵਿਖਾਈ  ਦੇ ਰਿਹਾ  ਹੈ ।  ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ 74 ਸਾਲ ਦਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ  ,  ਨਾਇਕਵਿਹੀਨ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ।

ਕੀ ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਨ  ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ  ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਹਨ ?  ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਪਿਛਲੇ 20 - 22 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਠੇਹਲ ਦਿੱਤਾ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਵਾਰ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ,  ਜੰਗਲ ,  ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਗੁਜਰ ਬਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂਆਂ ਨੂੰ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ  ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤਾ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਘਟਕ ਹੋ ਗਿਆ ।  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ  ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਭਲਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁਣਗੇ ਕਿ ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਥੱਲ - ਪੁਥਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ  ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ।  ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਹਕਲੰਕ ਹੋਵੇ  ,  ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਤਾ ਦਾ ਲੋਭ ਨਾ  ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ  ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ  ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਕਰਨਾ  ਨਾ  ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੱਥੋ ਹੱਥ ਲਵੇਂਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ  ਉਧਾਰਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।  ਅੰਨਾ ਦੀ ਗਿਰਫਰਤਾਰੀ ,  ਰਿਹਾਈ ,  ਵਰਤ ਥਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਆਦਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫਾਇਦੇ - ਨੁਕਸਾਨ  ਦੇ ਆਕਲਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ  ਦੇ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਮੂਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ।

ਅੰਨਾ  ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ-ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਫਿਲਮਾਂ   ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ।  ਗਾਂਧੀ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਧਾਰਾ ਸੀ ਜੋ ਗਾਂਧੀ  ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ  ਅਗਵਾਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ  ਕਰਦੇ ਸਨ ।  ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ   ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਸਨ ।  ਭਗਤ ਸਿੰਘ  ਨੇ 1928 - 30 ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ  ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ  ਅਸੀ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੋਰੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਸੱਤਾ ਤੇ  ਕਾਬਿਜ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ  ।  ਤਕਰੀਬਨ 80 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ  ਅੰਨਾ ਹਜਾਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਥਨੀ ਪਈ ਕਿ ਗੋਰੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਚਲੇ ਗਏ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ।  ਇਸ ਸਭ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ   ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਜਬਰਦਸਤ ‘ਸਪੇਸ’ ਦਿੱਤਾ ।  ਉਹ ਤਾਂ ਟੀਆਰਪੀ ਦਾ ਜਮਾਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟੇਲੀਵਿਜਨ ਦੀ ਅਜੇ  ਖੋਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ  ਸੀ ।  ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਸਾਡੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਪਾਂਦੇ ।  ਜਦੋਂ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੀਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸਰ ਚੁਕਦੀਆਂ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਅੰਦਰ  ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੀ  ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹਰ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਮਿਲੇਗੀ ।

ਅੰਨਾ ਹਜਾਰੇ ਨੇ 28 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਾਢੇ ਦਸ ਵਜੇ ਵਰਤ ਤੋੜਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ।  ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਰਾਜਨੀਤਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਤਹੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਭਾਸ ਦੇਣਗੇ ਲੇਕਿਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲੜਾਈਆਂ  ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਚੁੱਸਤ - ਦੁਰੁਸਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ  ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਿਕਾਊ  , ਜਾਬਰ   ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾ ਸਕਣਗੀਆਂ ।  ਅੰਨਾ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ 28 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਹੋਈ ਹੈ ।  ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਲੋਂ ਗੁੜਗਾਂਵ  ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏੰਬੁਲੇਂਸ  ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਪਲ ਪਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਕੈਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੀਵਾਰ  ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਅਸਲਾਖਾਨੇ  ਵਲੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਜੋ ਵਿਵਸਥਾ ਬਦਲਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੋਤੀ ਖੜੀ ਕਰੇਗਾ ।
 ,  ਆਨੰਦ ਸਵਰੂਪ ਵਰਮਾ , ਸੰਪਾਦਕ -  ਸਮਕਾਲੀ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ

ਐਡਮ ਸਮਿਥ : ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ

[ ਆਧੁਨਿਕ ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮੰਤਰ ‘ਲੈਸੇਜ਼ ਫੇਅਰ’ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਦਾ ਮੌਲਕ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ,  ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ .  ਇਹ ਜਾਣਨ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਰਥਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਜਾਰਵਾਦ  ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਉਹਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ .  ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ  ਇਹ ਠੀਕ ਵੀ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਲਿਆਣ - ਭਾਵਨਾ  ਨਾਲ  ਨਹੀਂ ,  ਖਾਲਸ ਸਵਾਰਥ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ .  ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ .  ਮਗਰ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਰੱਖਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ,  ਉਲਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ .  ਵਿਦਵਾਨ ਆਲੋਚਕ ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਕਟਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾਉਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਢੂੰਢਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ . —ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਸ਼ਿਅਪ  ]

ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ( ਜੂਨ 5 ,  1723—ਜੁਲਾਈ 17 ,  1790 )  ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ( The Wealth of Nations )  ਨੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ  ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡੇਵਿਡ ਰਿਕਾਰਡੋ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ,  ਸਮਾਜਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ .  ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ  ਦੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਹੈ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸ ,  ਏਂਗਲਜ ,  ਮਾਲਥਸ ,  ਮਿਲ ,  ਕੇਨਜ ( Keynes )  ਅਤੇ ਫਰਾਇਡਮੇਨ ( Friedman )   ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹਨ .  ਖੁਦ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਉੱਤੇ ਅਰਸਤੂ ,  ਜਾਨ ਲਾਕ ,  ਹਾਬਸ ,  ਮੇਂਡਵਿਲੇ ,  ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਚਸਨ ,  ਹਿਊਮ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ .  ਸਮਿਥ ਨੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ,  ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਕਰਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ .  ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਤਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲੀ .  ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਜਾਰਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .

ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜ ਜੂਨ 1723 ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਉਸੀ ਸਾਲ ਦੀ 16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ .  ਜੋ ਹੋ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਕਾਟਲੈਂਡ  ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਿਰਕਾਲਦੀ ( Kirkaldy ,  Fife ,  Scotland )  ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ .  ਐਡਮ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਨਚਾਰਜ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ .  ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਜਨਮ ਤਾਂ ਲੱਗਭੱਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ .  ਐਡਮ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਔਲਾਦ ਸੀ .  ਉਹ ਅਜੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਠੋਕਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ .  ਜਿਪਸੀਆਂ  ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਐਡਮ ਨੂੰ  ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ .  ਫਲਸਰੂਪ ਐਡਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ .  ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਸੀ .  ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪੜਾਈ ਚੰਗੇ ਅੰਕਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ  .  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ ਗਿਆ .  ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਰੋਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਕਮਾਏਗਾ ,  ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਲਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਮ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੁਗਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਦੇਵੇਗਾ .

ਸੰਨ 1738 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ - ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਚੀਸਨ  ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜੇਦਾਰ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ .  ਉਹ ਫਰਾਂਸਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਗਏ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ,  ਅਵਿਸਮਰਣੀਏ ਮਾਨਤਾ ਸੀ .  ਅਤਿਅੰਤ ਮੇਧਾਵੀ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਾਲੇਜ ਪੱਧਰ ਤਾਂ ਹੀ ਸਿਆਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ .  ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਅਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ  ਦੇ ਬਾਦ ਯੁਵਾ ਸਮਿਥ  ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਨਗਰ ਸਕਾਟਲੇਂਡ ਪੁੱਜਿਆ ,  ਤੱਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲੇਕਚਰ  ਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਖਿਯਾਤੀ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ ਸੀ .  ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ 1740 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਕਿਰਿਆ A Treatise of Human Nature ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ .  ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਉਸਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ .  ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦੋਸਤੀ ਸੀ .  ਆਪ ਹਿਊਮ ਰੂਸੋ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤਾਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ .  ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ .  ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੂਸੋ ਦੀ ਨਿਜੀ ਡਾਇਰੀ ਚੁੱਕਕੇ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ,  ਸਮਾਜ ,  ਰਾਜਨੀਤੀ ,  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ  ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ .  ਉਸ ਘਟਨਾ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ .  ਹਿਊਮ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਤੋਂ  ਲੱਗਭੱਗ ਦਸ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਸੀ .  ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਹਿਊਮ ,  ਹਿਊਜ ਬਲੇਅਰ  ,  ਲਾਰਡ ਹੈਲਿਸ ,  ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਾਬਰਟਸਨ ਆਦਿ  ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹਨ .

ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉਹਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਗਿਆ .  ਸੰਨ 1751 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਗਲਾਸਗੋ  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ  ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ .  ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਉਹਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਅਧਿਅਕਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ .  ਸਮਿਥ ਦਾ ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ  ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ .  ਸੰਨ 1759 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ’  ( Theory of Moral Sentiments )  ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ .  ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ .  ਉਸਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਸੰਸਕਰਨ ਹੱਥੋ - ਹੱਥ ਵਿਕਣ ਲੱਗੇ .  ਕਿਤਾਬ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਚਾਲ ਚਲਣ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਮਿਥ  ਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ .  ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਸਮਿਥ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ  ਦੇ ਨੀਰਸ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਉਕਤਾਉਣ ਲਗਾ .  ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲਗਾ ਕਿ ਜੋ ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਾਲਜ  ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਕਰ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ .

ਇਸ ਦੌਰਾਨ  ਉਸਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧਿਆ ਸੀ .  ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਲੇਕਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ .  ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਐਡਵਿਨ ਕੇਨਨ ਨੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਵੈਲਥ ਆਫ ਨੇਸ਼ਨਜ’  ਦੇ ਬੀਜਤੱਤ  ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ .  ਕਰੀਬ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਅਧਿਆਪਨ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ  ਤਿਆਗਪਤਰ  ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਟਿਊਸ਼ਨ ਪੜਾਉਣ ਲਗਾ .  ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ,  ਵਾਲਤੇਇਰ ,  ਰੂਸੋ ,  ਫਰਾਂਸਿਸ ਕਵੇਸਨੇ  ( François Quesnay )  ,  ਏਨੀ ਰਾਬਰਟ ਜੇਕੁਇਸ ਟੁਰਗੋਟ ( Anne - Robert - Jacques Turgot )  ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ .  ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਈ ਸ਼ੋਧ ਨਿਬੰਧ ਵੀ ਲਿਖੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤਾ ਵਧੀ .  ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਬਾਦ ਉਹ ਕਿਰਕਾਲਦੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ .

ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬ The Wealth of Nations ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ,  ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ  ਅਨੂਠੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ .  1776 ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗੀ .  ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ .  ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ  ਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ  ਕਿ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਹੋਣ  ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਕਾਰਜ  ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ .  ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ  ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਪੜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਅਨ ਵੀ ਸੀ .  ਵਿਵਹਾਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਮੰਤਵ ਹੈ ,  ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਆਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਅਨ .  ਪ੍ਰਕਾਰਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ .  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਆਰਥਕ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਵਿਵੇਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ .  ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਕਰਨ ਦਾ ਮੌਲਕ ਅੰਦਾਜ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ਪੜਾਕੂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ .  ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅਨੋਖੇ ਗਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਸਨ .  ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਏਕਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਪਸੰਦ ਸੀ ,  ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੜਚਨ ਨਾ ਪਏ .  ਸਮਿਥ ਆਜੀਵਨ ਕੁਆਰਾ ਹੀ ਰਿਹਾ .  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਆਹਤ ਨਾ ਹੋਵੇ  ,  ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਗਠਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ,  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਪਾਰੀ ਸਮੂਹ ਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ;  ਨਾ ਕਿ ਆਪਸੀ ਲਗਾਉ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ .

ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਖਿਯਾਤੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧਾਂਤ ‘ਲੈਸੇਜ਼ ਫੇਅਰ ’  ( laissez - faire )   ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ ,  ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਉਦਾਰ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਿੱਧਾਂਤ ਬਣਿਆ .  ਲੈਸੇਜ਼ ਫੇਅਰ ਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ,  ‘ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਅਜਾਦੀ’ ਅਰਥਾਤ ਆਰਥਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ  ਦਖਲ .  ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦ  ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਾਹਰੇ  ਦੇ ਅਸਲੀ ਉਦਗਮ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਠੀਕ - ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ  ਪਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਹੈ ,  ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1680 ਵਿੱਚ ,  ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ  ਜੀਨ - ਬੇਪਟਿਸਟ ਕੋਲਬਾਰਟ ਦੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਕ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ .  ਵਪਾਰੀਆਂ  ਦੇ ਦਲ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਐੱਮ ਲੂਈ ਜੇਂਡਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ .  ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦਲ ਕੋਲਬਾਰਟ  ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ .  ਉਨ੍ਹੀਂ  ਦਿਨੀਂ ਵਪਾਰੀਗਣ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ,  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਨੂੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੜਿਕਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਲਬਾਰਟ ਨੇ ਕੁਝ ਨਰਾਜਗੀ ਦਰਸਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ—

‘ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ’ ਇਸ ਤੇ ਲੂਈ ਜੇਂਡਰੀ ਨੇ ਸਾਦਗੀ – ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤੱਤਕਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—‘ਲੀਜੇਜ਼ - ਨਾਉਜ ਫੇਅਰ  [ Laissez - nous faire  ( Leave us be ,  Let us do )  ]  . ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਸੀ ,  ‘ਤੁਸੀ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਡੇ ਹਾਲ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ ,  ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਿਓ . ’ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਵਧਣ  ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ,  ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਚਾਣ ਮਿਲਦੀ ਚੱਲੀ ਗਈ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ  ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ .

‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ  ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁਕਤ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ .  ਉਸੀ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕਾ ਲਗਾ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੱਕੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਜਾਣੇ ਮਾਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਿਆ .  ਕਸਟਮ ਆਯੁਕਤ ਦਾ ਪਦ ਸਮਿਥ  ਲਈ ਚੁਣੋਤੀ - ਭਰਿਆ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ .  ਉਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਤਸਕਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਿੱਬੜਨਾ ਸੀ ;  ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗਰੰਥ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਅਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਧਾਨ  ਦੇ ਚਿਹਰੇ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਰਵਮਾਨੀ  ਕਰਮ’  ( Legitimate activity in the face of ‘unnatural’ legislation )   ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ .  1783 ਵਿੱਚ ਏਡਿਨਵਰਗ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ .  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਰੇਕਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ .  ਉਹ ਆਜੀਵਨ ਕੰਵਾਰਾ ਰਿਹਾ .  ਰਾਤ - ਦਿਨ ਅਧਿਅਨ - ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਗੜਬੜਾਉਣ ਲਗੀ ਸੀ .  ਓੜਕ 19 ਜੁਲਾਈ 1790 ਨੂੰ ,  ਸਿਰਫ ਸਤਾਹਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਏਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ .

ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ

ਐਡਮ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ,  ਏਂਗਲਜ ,  ਮਿਲ ,  ਰਿਕਾਰਡੋ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਬੀਜਤੱਤ ਵੀ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਹੋਏ ਹਨ .  ਸਮਿਥ ਦਾ ਆਰਥਕ ਸਾਮਾਜਕ ਚਿੰਤਨ ਉਸਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ .  ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ— ‘ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ  ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਚਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ .  ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ—ਨੈਤਿਕਤਾ ,  ਸਦਗੁਣ ,  ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਅਤੇ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ .  ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨੈਤਿਕ ਚਾਲ ਚਲਣ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—

1 .  ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ  ( Nature of morality )

੨ .  ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਲਕਸ਼  ( Motive of morality )

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਜਾਇਦਾਦ ,  ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਿੱਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ,  ਸਵਾਰਥ ,  ਲਾਲਸਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਸਮਿਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਿਤਾਬ ਹੈ—‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ’ ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਗਰੰਥ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ .  ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ,  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ,  ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਆਦਿ ਵਿਵਿਧ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ,  ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਆਰਥਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ .  ਸਮਿਥ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ,  ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਅਧਿਕਤਮ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਕਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਾਇਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੱਡੇ ਵਸਤੂਮੁਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ  ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ .  ਇਸ ਕਿਤਾਬ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਿਥ  ਉੱਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਹੋਣ  ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ .  ਲੇਕਿਨ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਿਥ  ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਚਾਈ ਚੌਂਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਮਾਨਵੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਨਕਲਿਆਣ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ .  ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਲਿਖਦਾ ਹੈ—

‘ਪੂਰਨ  ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ  ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹਨ ,  ਜੋ ਉਹਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ - ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਖਣ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ  ਕੁੱਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ . ’

ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ  ਦੇ ਸਚਮੁੱਚ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ  ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ .  ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਰਾਸਰ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਹੈ .  ਉਹਨੂੰ ਇਲਾਵਾ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਣ  ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਪਾਉਂਦਾ .  ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਏਕਾਂਗਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਮਿਥ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ—

‘ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ .  ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਇਲਾਵਾ ਇਸਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕੁੱਝ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕੀਏ  .  ਛੱਜੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ,  ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ .  ਸਾਡੀਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੁਪਤ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ .  ਉਹ ਸਾਡੇ ‘ਅਸੀਂ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਾ ਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਨਾ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ  ;  ਅਰਥਾਤ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਲਗਾ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ .  ਨਾ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਮਨੋ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਬੋਧ ਕਰਾ ਸਕੇ ,  ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ .  ਮਗਰ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇਵਲ ਸਾਡਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਨਾ ਹੈ ,  ਨਾ ਕਿ ਉਸਦਾ .  ਕਲਪਨਾ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ . ’

ਉਪਰੋਕਤ ਟੂਕ ਦਵਾਰਾ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਯਥਾਰਥਕ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਸਾਡਾ ਰੋਜ ਦਾ ਬਹੁਤ – ਸਾਰਾ ਵਿਹਾਰ  ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .

ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ  ਦੇ ਅਨਾਪੇਖਸ਼ਿਤ ਦਬਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੁਖ – ਫਾਇਦੇ  ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ  ਦੇ ਲਿਆ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ  ਨੂੰ  ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ,  ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਖ - ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਅਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਾਡੀਆਂ ਕੋਮਲ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ,  ਜੋ ਸਾਡੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ  ਹੈ ,  ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਣ ,  ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ;  ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਹਮ  ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ ,  ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਉਪੇਕਸ਼ਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਬਣ ਜਾਵੇ .  ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ  ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ .  ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੜੇ ਹੀ ਵਸਤੂਮੁਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਕਮੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਮਾਨਸ ਅਚਾਨਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡਾ ਚਾਲ ਚਲਣ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸੇ ਵੱਲ ਇੰਗਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ .  ਸਾਡੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦਵੰਦ ਸਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਰੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ .  ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ  ਦੇ ਜੋਰ ਉੱਤੇ ਜਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ .  ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ—

‘ਸਾਡਾ ਭੋਜਨ ਕਿਸੇ ਕਸਾਈ ,  ਸ਼ਰਾਬ ਕਢਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤੰਦੂਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਯਾ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮਿਥੇ ਮੁਨਾਫੇ  ਦੇ ਲਈ ,  ਖੁਦ ਆਪ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹੈ . ’

ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਘਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ .  ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਮਾਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ  ਵੱਖ ,  ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ .  ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ—

‘ਹਰ ਇੱਕ ਉਦਮੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ  ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਅਰਜਿਤ ਕਰ ਸਕੇ .  ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ,  ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ,  ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਖਾਤਰ .  ਇਹ ਵੀ ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ  ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ,  ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੇਰ - ਸਵੇਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਤ - ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ . ’

ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ  ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ  ਹੈ .  ਪਰ ਉਸਦਾ ਜੋਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੰਟਰੋਲ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਭਾਜਨ ਹੈ .  ਇੱਥੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਦੁਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਕਤਮ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ .  ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਿਥ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀ ਹੈ—

‘ਕਲਪਨਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਦਸ ਕਾਰੀਗਰ ਮਿਲਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅਠਤਾਲੀ ਹਜਾਰ ਪਿਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ,  ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ .  ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਕਾਰੀਗਰ ਜੇਕਰ ਗੈਰ ਹਾਜਰ  ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ;  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਦਿਨ - ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕੇ .  ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ .’

ਸਮਿਥ ਖੁਲ੍ਹੀ ਵਪਾਰ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ .  ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਨੂੰਨ ਹਟਾ ਲੈਣੇ  ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਤਪਾਦਕਤਾ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਆੜੇ ਆਕੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਹਤਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ .  ਉਸਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ  ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਵਪਾਰ - ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਉੱਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ  ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ .  ਉਸਨੇ ਆਯਾਤ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ‘ਲੈਸੇ ਫੇਅਰ’  ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ  ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਿਉ  ( let them do )  .  ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਨਿਰਬਾਧਤਾ ਲਈ ਉਸਦੀ ਨਿਅੰਤਰਣ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ .  ਉਹ ਉਤਪਾਦਨ - ਖੇਤਰ  ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ  ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਤਪਾਦਨ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟੀਕਰਨ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ ,  ਤਾਂਕਿ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕੌਸ਼ਲ  ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜਿਆਦਾ  ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ .  ਉਤਪਾਦਨ ਸਸਤਾ ਹੋਵੇ  ਅਤੇ ਉਹ ਅਧਿਕਤਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ  ਸਕੇ .  ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ—

‘ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀਏ .  ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੋਜਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਗਰ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਬਣਦਾ ਮੁਨਾਫੇ ਲੈ ਸਕੀਏ . ’

ਸਮਿਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਗਠਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ,  ਅਨੇਕ ਸੌਦਾਗਰਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ  ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਪਸੀ ਮੁਨਾਫੇ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ  ਦੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਉੱਦਮੀਅਤਾ  ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਉਤਪਾਦਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ,  ਜੇਕਰ ਕਨੂੰਨ ਮਦਦ ਕਰਨ  ਦੀ  ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅੜਿਕਾ ਬਣਕੇ ਖੜਾ  ਹੋ ਜਾਵੇ ,  ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਮਰ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ’ ‘ਉਪਭੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਬੰਧ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ  ਹੈ. ਕੋਈ ਭੀ   ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਲਈ  ਉਤਪਾਦਨ   ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਦਾ ਹੈ. ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ . ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਲੋੜ  ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ,  ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਇਹੀ ਕਾਮਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ,  ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰ ਸਕੇ .  ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਮਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੈ ,  ਤੱਦ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ  ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ ,  ਜੇਹਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ . ’ਸਮਿਥ ਨੇ ਕਾਰਜ – ਵੰਡ  ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦਾ ਉਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਇਹ ਉਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੈ .  ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਦਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ .  ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਯਥਾਵਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ .  ਉਦਯੋਗਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਰਗੇ ਕੱਟੜ ਸਾਮਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਉਦਾਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ .  ਉਤਪਾਦਨ  ਦੇ ਭਿੰਨ - ਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ .  ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ  ,  ਉੱਥੇ ਮਜਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਆਮ ਨਾਲੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ .  ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲੋਕ ,  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਵਾ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਮੁਨਾਫਾ ਨਾ ਹੋਵੇ  ,  ਸਿਖਣਾ ਪਸੰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ .  ਇਲਾਵਾ ਮਜਦੂਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ .  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਸਹਿਜ ਮਾਨਵੀ ਰੁਚੀ  ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ  ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਪਏ ਅਤੇ ਅਸੁਰਖਿਅਤ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਖਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ .  ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਠਿਕਾਣਿਆਂ  ਦੇ ਵੱਲ ਮਜਦੂਰੀ ਲਈ ਭੱਜਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜਦੂਰਾਂ  ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ .

ਸਮਿਥ ਨੇ ਤਥਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ  ਹੈ .  ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .  ਉਸਦੀ ਲੇਖਣੀ  ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਲੰਬੇ - ਲੰਬੇ ਵਰਣਨ  ਦੇ ਬਜਾਏ ਤਥਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ .  ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਚਿੰਤਨ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ .  ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ—

‘ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਲਕ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਪਤਕਾਰ ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਸਸਤਾ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮੰਗਵਾਉਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ .  ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ  ਦੇ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ ਜੋ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ .  ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅੰਤ ਸਾਨੂੰ ਫਾਇਦਾ  ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ . ’

ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਮਿਥ  ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਪਿੰਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕ  ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਸਾਈ ਅਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾਚਾਲਕ  ਦੇ ਤਨਖਾਹ  ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ   ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ  ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਣ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ .  ਆਰਥਿਕ- ਸਬੰਧਾਂ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਚਲਨ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਆਮ ਹੋ ਚਲਿਆ ਹੈ .  ਸੰਪੰਨ ਉਦਯੋਗਕ ਦੇਸ਼ ਇਹ ਕਾਰਜ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ .  ਮਗਰ ਉਸਦੇ ਬੀਜ ਤੱਤ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ . ‘ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ’ ਲੜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1776 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ - ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਰਚ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਪਣੇ ਮੁੱਲ ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਹੈ . ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਬਹੁਤ ਖਰਚੀਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ .  ਉਸਨੇ ਅੰਕੜਿਆਂ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਟਰੋਲ  ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ - ਸੁਥਰੀ ਅਰਥਨੀਤੀ ,  ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਕਾਰਗਰ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਉਹ ਆਰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ  ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੱਖੀ ਸੀ .  ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਨੀਤੀਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਸੀ .  ਲੇਕਿਨ ਜੇਕਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ  ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ  ਬਣਾਈ ਗਈ ਵਿਵਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤੱਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੀ ਫਰਜ ਹੈ ?  ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ?

ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਦਾ ਇੱਕਦਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਪੇਟੇਂਟ ਕਾਨੂੰਨ ,  ਕਾਂਟਰੇਕਟ ,  ਲਾਇਸੇਂਸ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਸਰਵਜਨਿਕ ਮਹੱਤਵ  ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁੱਲ ,  ਸੜਕ ,  ਵਿਸ਼ਰਾਮਘਰ  ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਜਣੇ ਜਣੇ ਤੱਕ ਪੁਜਾ  ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗੇਤ  ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ,  ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਦਮੀਆਂ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ,  ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਕੇ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ .  ਪੂੰਜੀਗਤ ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਹਨ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਤੀਰੇਕ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਂਦੇ ਹਨ .  ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਕੁੰਸ਼ ਸੱਤਾ  ਦੀ  ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਪੂਰਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਜ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸੰਭਵ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ .  ਉਸਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ  ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਦੇ ਅਨਪਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ੁਲਕ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਲੇਕਿਨ ਇਸਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ  ਖੁਲ੍ਹੀ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ .  ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ—

‘ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ,  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਗਰੀਬ ,  ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਅਵਸਾਦਗਰਸਤ ਹੋਵੇ  . ’

ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕ  ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਖੁਲ੍ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ .  ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦਾ ਆਗਮਨ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ’  ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ .  ਸਮਿਥ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗਲ  ਦੇ ਉਸ ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਰਵਾਈਵਲ  ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਹਕਾਰਿਤਾ ਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ,  ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਲੋਕਚੇਤਨਾ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ  ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ .  ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਉਹਨੂੰ ਜਿਆਦਾ  ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ .  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਉਤਪਾਦਨ - ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵਖਾਇਆ .  ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਧਿਕਤਮ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਭੀਸ਼ਠ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ  ਦੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਿਉਂ ਕਰੇ ,  ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ ?  ਇਸ ਵੱਲ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੌਲਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਹਨ .

ਸਮਿਥ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ—

‘ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰੀ/ਸਭਿਆਚਾਰੀ.  ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਥੋੜਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .  ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਇਸਕਤਾ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਉਸਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ .  ਪਰ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਗੇ - ਸਬੰਧੀਆਂ  ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ .  ਸਾਫ਼ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਆਸ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ .  ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾਣਾ  ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹੈ .  ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰੇਗਾ ,  ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਖ - ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਸਕੇ .  ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ .  ਮਨੁੱਖ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਵੀ ਕਰਤੱਵ ਨਿਸ਼ਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੌਦੇਬਾਜੀ ਹੀ ਹੈ -  ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੇਵੋ  ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ,  ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਤੁਸੀਂ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ .  ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਣ ਦਾ ਇਹੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ,  ਇਹੀ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸੰਬੰਧ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ .  ਸਾਡਾ ਭੋਜਨ ਕਿਸੇ ਕਸਾਈ ,  ਸ਼ਰਾਬ ਕਢਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤੰਦੂਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਿਆਲਤਾ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ .  ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਖੇ ਹੋਏ ਮੁਨਾਫੇ  ਦੇ ਲਈ ,  ਖੁਦ ਆਪ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹੈ . ’

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਡਮ ਸਮਿਥ   ਦੇ ਅਰਥਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਵਹਾਰਕ ,  ਮੌਲਕ  ਅਤੇ ਦੂਰਦ੍ਰਸ਼ਤਾਪੂਰਣ ਹਨ ;  ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਸੰਕਗਿਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵਵਤ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ .  ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਪਰਸੰਗਕ ਹਨ .  ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ  ਦੇ ਭਟਕਾਉ ਅਤੇ ਅਸੰਮਜਸ  ਦੇ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ .  ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ,  ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਲੀਲ਼  ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਥ ਜੁਟਾ ਸਕਿਆ .  ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ  ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਕੀਤਾ  ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਇਆ .

ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ .ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਏਂਡਰਜ ਚਾਂਡਿਨਿਅਸ ( Anders Chydenius )  ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਗੇਨ  ( The National Gain ,  1765 )  ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ .  ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਰਾਜਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ  ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲਗਾਏ ਹਨ .  ਮਗਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਉਸਦੀ ਸਮਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਿਆਇਸੰਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਸਮਿਥ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਉਦਯੋਗਕ ਉਤਪਾਦਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ,  ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ  ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵੀ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ .  ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ,  ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਕ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਉਸਦੇ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਦੁਨੀਆਂ  ਦੇ ਅਨੇਕ ਵਿਦਵਾਨ ,  ਸ਼ੋਧਾਰਥੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਆਰਥਕ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ .  ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ  ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਜੇਕਰ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਜਦ ਕਿ ਸਮਿਥ  ਨੇ ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ,  ਸਗੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ .

-ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਸ਼ਿਅਪ

i

ਐਪੀਕਿਉਰਸ ਅਤੇ ਜੀਨੋ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ - ਪ੍ਰੇਮ ਪਾਲੀ

ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪਾਸਾ ਹੀ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਹਾਲੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਰਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੇਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਇਕ ਹਾਦਸਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉਤਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੂਨਾਨ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਰਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਰਘੀ ਤਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਹੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਲੋਂ ਭੈਅ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਸੰਸਾਰ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਡੰਬਰ ਇਕ ਦਮ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸੁਬਾਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਾਫੀ, ਉਥਲਪੁਥਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਤੱਕ ਸਲਿਊਕਸ ਨਾਮੀ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਸਾਂਭ ਲਿਆ। ਮਕਦੂਨੀਆਂ ਉਪਰ ਐਨਟਿਗਨਸ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਟੋਲਮੀ ਨੇ ਮਿਸਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਫਿਰ 301 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਇਸਪਸ ਦੀ ਜੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਐਨਟਿਗਨਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ। 277 ਤੋਂ 241 ਤੱਕ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੁੱਟ ਕੇ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ 264 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਰਥੇਗਨਾ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 146 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਕਾਰਥੇਗ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ।
ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਕਲਾਈਤੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਖੁਦ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰੈਕਸੋਨਾ ਨੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਡੇਰੀਅਸ ਦੀ ਲੜਕੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਹੁਣੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਕੀਤੀ। ਰੈਕਸੋਨਾ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸਿਕੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ 311 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਇਕ ਬੇਟਾ ਹੋਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਕੁਲੀਸ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਭਰਾ ਐਰੀਦਾਈਊ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਲੂਟਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮਾਂ ਉਲਿੰਪੀਆ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਇਕ ਸਿਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰ ਥੱਪਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਉਹ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪਾਗਲਪਣ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਟਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪੱਲੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਅੰਤ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ , ਉਲਿੰਪੀਆ ਨੂੰ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਰਵਈਏ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾ ਸੀ ਵੀ ਬੜਾ ਬੇਤੁਕਾ ਅਤੇ ਅਨਿਸਚਿਤ ਕਿਸਮ ਦਾ। ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਗੁੱਸੇ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੌਜ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਣਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਚਹੇਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕਮਲ ਕੁੱਟਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਗੁੱਝਾ ਨਹੀਂ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਘੋੜਾ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਹਕੀਮ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੱਟੂਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਸੋਗ ਵਜੋਂ ਮੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕੁਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਤਾਜ਼ਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀ 'ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ' ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੈ ਨਾ ਪਾਗਲਪਣ ਦੀ ਹੱਦ? ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਰਾਖਵੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮੂਰਖਤਾਪੂਰਣ ਵਰਤਾਓ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ 'ਤੇ 17 ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਏ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਕੰਦਰੀਆ, ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਕੰਧਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਉਂਤਬਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਜੋ ਮਿਸਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਦੋਸਤ ਪਟੋਲਮੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਸਟੇਟ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਪਰਗਾਮਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਟਾਲੂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਾਪੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਫਿਲਾਸਫਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵੀ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਆਓ ਹੁਣ ਏਥਨ ਚਲੀਏ ਅਤੇ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਥੇ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਾਸਫਰ ਹੋਏ। ਸਿਆਸੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਈ, ਉਵੇਂ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਰਸਤੂ ਵਲੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਮਹਿਲ ਵੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਲਾਸਫਰ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਪਲੈਟੋ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਨੇ
ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਉਚ ਪਾਇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਿਆ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਝਲਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਚਾਂਦੀ ਯੁੱਗ ਸੀ, ਸੋਨ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਹਿਮਾ-ਗਹਿਮੀ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਥਨ ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦਾ ਮੱਤ ਅਤੇ ਜੀਨੋ ਦਾ ਮੱਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣਾ ਏਥਨਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਹਿ ਸਕਦੇ। ਏਥਨ ਹੀ ਇਕੋ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜਿਥੇ ਫਿਲਾਸਫਰ ਸੰਪੂਰਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਲਈ ਏਥਨ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਏਥਨ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਜੇ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਵਸ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਏਥਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੀ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕਦੇ ਜੁਅਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਬੇਜਾਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਸਿਊਸੀਪਲ, ਜੈਨੇਕਰੇਤੀਜ਼ ਕਰੇਤੀਜ਼ ਆਦਿ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਤ ਆਰਕੇਸੀਲੋ ਜੋ 315 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਲੈਟੋ ਖੁਦ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫਰ  ਗੋਰਗੀਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਉਹੀ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਆਰਕੇਸੀਲੋ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 75 ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਨੇ ਕੋਈ ਗਿਣਨਯੋਗ ਫਿਲਾਸਫਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ (213 ਤੋਂ 129 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ) ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪਲੈਟੋ ਤੋਂ ਐਨੇ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੀਂ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਬੁਲਾਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਲਾਈਕਿਉਮ ਵਿਚ ਹਾਲਾਤ ਵਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਗ਼ਲਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਥੀਓਫਰੇਤੁਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜ ਸਕਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੀਲੀਅਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਨੀਲੀਅਸ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਪਰਗਾਮਮ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨੀਲੀਅਸ ਦੇ ਵਾਰਸ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਰਗਾਮਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਖੋਹ ਨਾ ਲਵੇ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿਚ ਲੁਕੋ ਦਿੱਤਾ। ਡੇਢ ਸੌ ਸਾਲ ਇਹ ਕਿਰਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਪਈਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪਿੱਛੋਂ ਬੜੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਰਕਮਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀਐਸ ਵਾਸੀ ਅਪੈਲੀਕੋਨ ਕੋਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।
ਅਪੈਲੀਕੋਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਖਰੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ 86 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਏਥਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਥੀਓਫਰੇਤੁਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸਤਰਾਤੋ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਹਿਲ ਕਦਮ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ। ਉਂਜ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੇ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਖਰੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹੋਰ ਆਸ ਵੀ ਕੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਅਰਸਤੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਮੱਤ ਏਥਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਮੱਤ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦਾ ਸੀ। 323 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਸੀ। ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਏਥਨ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਮੋਸ ਦੇ ਜ਼ਜੀਰੇ 'ਤੇ ਜਾ ਵਸਿਆ ਸੀ।
ਐਪਕਿਉਰਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ 341 ਜਾਂ 342 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਖਿਆ, ਉਹ ਉਸਦੀ
ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਪਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮੋਕਰਾਈਟਸ ਅਤੇ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਫਲਸਫਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਜੈਨੋਕਰੇ ਤੀਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣਕੇ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 306 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਏਥਨ ਆ ਗਿਆ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਇਕ ਬਾਗ ਖਰੀਦਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹੋ ਬਾਗ ''ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦਾ ਬਾਗ'' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਗ ਦੁਆਲੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਉਚੀ ਕੰਧ ਉਸਾਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਦੁਆਰਾ ਵਲ੍ਹਿਆ ਇਹ ਬਾਗ ਉਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਭਰੇ ਬਾਗ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 270 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਇਕ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਮਨ ਨਾਲ ਜਰਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ  ਨਹੀਂ। ਏਥਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੇ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਮੱਤ ਵਧੇਰੇ ਰੋਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ। ਰੋਮ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਿਸ਼ ਲੁਕਰੀਸ਼ੀਅਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ, ''ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਖਾਸੇ ਬਾਰੇ।'' ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ।
ਲੁਕਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਸਤਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਮੱਤ ਦਾ ਇਕ ਕਲਾਸਕੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਏਥਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੂਸਰਾ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਬਾਨੀ ਫਿਲਾਸਫਰ ਸਾਈਪ੍ਰਸ (ਕਿਪਰੂ) ਵਾਸੀ ਜੀਨੋ ਸੀ। ਜੀਨੋ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਘੁੰਮਦਾ ਘੁੰਮਦਾ 320 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਏਥਨ ਆਇਆ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਜੈਨੋਕਰੇਤੀਜ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਉਹ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਾਲੀ ਰੰਗਦਾਰ ਸਟੋਆ ਨਾਮੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਸਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਏਥਨ ਅਤੇ ਏਥਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਕ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਜੀਨੋ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸਕੂਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵੀ ਕੀਤਾ।
ਜ਼ੀਨੋ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਸਦਕਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਜਾਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਲਮਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸੋ ਉਸਨੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।
ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ੀਨੋ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਉਸਨੂੰ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੀਨੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਟਾਲ ਸਕਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਨੋ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਬਦਲੇ, ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਲਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਮਾਲਕ, ਇਹ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਫਲਸਫੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਕੁਟਾਪਾ ਕਿਸ ਗੱਲੋਂ?'' ਤਾਂ ਜ਼ੀਨੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, ''ਫਲਸਫੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਕੁਟਾਪਾ ਵੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਸੀ।''
ਅਰਸਤੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫੇ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਜ਼ੀਨੋ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਫੈਲਣਾ ਅਰੰਭਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਿਲਾਸਫਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਇਹ ਮੱਤ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਯੂਨਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੋਬੀਲੋਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਪਰਗਾਮਮ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਰੇਤੀਜ਼ ਨੇ ਜਦੋਂ 149 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਰੋਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰੋਮ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ।
ਇਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੇਲੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ 155 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਿਆਸਤ ਐਰੋਪਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖੂਬ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ। ਐਰੋਪਸ ਨੇ ਰੋਮਨ ਸੈਨੇਟ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਰੋਮਨ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਨੇ ਏਥਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜੁਰਮਾਨੇ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਏਥਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਲਾਈਕਿਊਮ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਰਾਈਤੋਲੋ, ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੋਆ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾਇਉਜਿਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਫੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਮ ਭੇਜਿਆ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਫੈਸਲਾ ਰੋਮਨ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਲਈ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਡਾਇਓਜਿਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰੇਤੀਜ਼ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਸਟੋਆ ਮੱਤ ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਦੁਆ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਕਾਰਨੀਆਦੀਸ ਬੁਲਾਰਾ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਸੀ,
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਮਨ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਉਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸੈਂਸਰ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕਾਤੋ ਨੇ ਖਤਰਾ ਭਾਂਪ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਰੋਮਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ 'ਖੱਸੀ' ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸਲ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਚਲਦਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਫਿਲਾਸਫਰ ਆਪਣਾ ਕਮਾਲ ਵਿਖਾ ਆਏ ਸਨ।
146 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੰਮੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਥੇਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਥੇਗਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਿਉਨਿਕ ਜੰਗਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪਿਉਨਿਕ ਜੰਗ 264 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਅੰਤ 146 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹਿਆ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰਹੇਗਾ। ਪੰਜ ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਦਿਨ ਲੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦਾ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਮ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਲਾਮਾਂ ਨਾਲ ਰੋਮਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਇਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਖੂਨੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲਈ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਲੋਕ ਇਹ ਖੂਨੀ ਖੇਡਾਂ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੈਡੀਏਟਰਾਂ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਥੇਬੀਸ ਨਾਲ ਇਹੋ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਵੀ ਪਿੰਡਰ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਰੋਮਨ ਤਾਂ ਕਾਰਥੇਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹਲ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਉਸਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਮਾਰ ਪਵੇਗੀ।
ਇਸੇ ਸਾਲ ਏਥਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਰਿੰਥ ਨੂੰ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਝੱਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਮਕਦੂਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਏਥਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਇਕ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਏਥਨ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਫਲਸਫਾ ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਲਈ ਨਾ ਪੂਰਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਆਰਕਮਿਡੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੇਪਛਾਣ ਰੋਮਨ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ।
ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਰੋਮਨ ਸਿਪਾਹੀ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਰੋਮਨ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ-ਚੁੰਮਣਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫਾ। ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਰੋਮਨਾ ਨੂੰ ਖਾਸ ਚਿੜ੍ਹ ਸੀ। ਆਰਕਮਿਡੀਜ਼ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਸਦਕਾ ਸਾਇਰਾਕਿਊਸ ਨੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਡੱਕੀ ਰੱਖਿਆ।

ਸ੍ਰੋਤ :-ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼

Michel Foucault: The Heart Laid Bare- James Miller

In August 1953, Michel Foucault left Paris for a vacation in Italy. The preceding months had been full of ferment. Inspired by Waiting for Godot, he had returned to his work with renewed zeal. He had embarked on a detailed study of the Swiss psychiatrist Ludwig Binswanger, a Freudian and a follower of Martin Heidegger. He was in the midst of a love affair with the composer Jean Barraqué. As never before, he was immersed in the world of the Parisian avant-garde.

It was the era of the nouveau roman, the heyday of the theater of the absurd, a time of exuberant experimentation in music. But it was not a novel or a play or a piece of music that captured Foucault’s imagination: it was, rather, an eighty-year-old collection of essays—Friedrich Nietzsche’s Untimely Meditations.

Years later, Maurice Pinguet, a friend and fellow normalien who visited Italy with Foucault that summer, recalled watching the philosopher “reading in the sun, on the beach of Civita-vecchia,” lost in the pages of Nietzsche’s book. The avidity of Foucault’s interest shocked Pinguet: “I would have found it more consistent with my idea of a philosopher if he had been deciphering Hegel or Husserl: without barbed concepts, no philosophy.” As Pinguet recalls, “We scarcely had time to read, preoccupied as we were by everything there was to see every step of the way. But from time to time, during a half hour of rest on the beach or on the terrace of a café, I would see him open the book, a bilingual edition, and continue his reading.”

Pinguet dates the end of his friend’s intellectual apprentice-ship from this encounter with Nietzsche—and so, in more than one interview, did Foucault. “As it happened,” he recalled thirty years later, “I had read Nietzsche in 1953.” Of course, like any good normalien, he had read Nietzsche years before. But that summer, familiar ideas suddenly looked and felt new, and read-ing Nietzsche this time produced, as Foucault recalled, a “philo-sophical shock.”

In his preface to Madness and Civilization in 1961, he summarized his projected lifework in terms that suggest the profundity of Nietzsche’s effect on him in these formative years. His goal, he declared, would be “to confront the dialectics of history with the unchanging structure of the tragic.” This, he explained, would require a multifaceted inquiry, into madness, of course, but also, in future books, into dreams and “sexual prohibitions” and “the happy world of desire.” But all of these inquiries, he stressed, would be conducted “sous le soleil de la grande recherche nietzschéenne,” in the light of the great Nietzschean quest—“to become what one is.” “How did I become what I am, and why do I suffer so from being what I am?” Nietzsche asks in the Untimely Meditations, summing up the character—and stakes—of this hermetic recherche. The man who seriously pursues such questions, Nietzsche insists, “tortures himself” and “observes that nobody else tortures himself in the same way.”

Foucault’s own effort to answer Nietzsche’s questions began in earnest with his enquiry into the psychology of Ludwig Binswanger. In 1953, Binswanger was in the twilight of his career. Foucault had come to his work through Jacqueline Verdeaux, a young protégé of Jacques Lacan studying at the Hôpital Sainte-Anne. In 1952, she had embarked on the first translation of Binswanger’s writing into French. Since Foucault could explain the psychiatrist’s philosophical terminology, she requested his help on the translation. In the following months, the two of them went together not only to talk with Binswanger directly about his work, but also to consult with Gaston Bachelard, whose studies of reverie had been an important influence on the Swiss psychiatrist.

Foucault approached Binswanger’s work with characteristic thoroughness. Daniel Defert reports that Foucault’s library contained carefully annotated copies of all of Binswanger’s major articles and books, from Changes in Understanding and Interpretation of the Dream From the Greeks to the Present (1928) to The Basic Forms and Knowledge of Human ‘Dasein’ (1942) and Binswanger’s most famous clinical paper, “The Case of Ellen West.” Published in 1944, this essay offers a stunning account of a suicidal patient, one whose agonizing fate—much like Foucault’s own—was to struggle with the wish to die. (Foucault had been briefly hospitalized in the late 1940s after making several attempts to take his own life.)

READ MORE

ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ- ਖਾਲਿਦ ਸੁਹੇਲ

ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰ" ਲਈ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ '12 ਸਿਆਸੀ ਰਹਿਨੁਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ, ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਤੇ ਮਾਰਟਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਤੇ ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ੍ਹ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ 12 ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਸੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਿੰਨੀ ਬੇਦਰੇਗੀ ਨਾਲ ਉਹ ਲੜਦਾ ਸੀ, ਉਨੇ ਹੀ ਖਾਲੂਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਯੋਧਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਮਸੀਹਾ ਵੀ।
ਇਹਨਾਂ 12 ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਅਰਜਨਟਾਈਨਾ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਜਨਟਾਈਨਾ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣਾ ਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬ ਨਾਲ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਨਾ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਘਿਰਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਫੀਡਲ ਕਾਸਟਰੋ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਾਸਟਰੋ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਗੁਰੀਲਾ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਦਾ ਉਸਨੇ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਇਕ ਗੁਰੀਲਾ ਸੈਨਿਕ ਤੇ ਕਾਸਟਰੋ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਦੇਣ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ।
ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਖਾਹਿਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ ਜਿਥੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੁਣ ਦਫਨ ਹੈ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਜਦੋਂ ਕਾਸਟਰੋ ਨੇ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਿਊਬਾ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਲਾਤੀਨੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਕਿਊਬਾ ਤੋਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋਇਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਸੀ।ਆਈ।ਏ। ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕਾਸਟਰੋ ਤੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਪਿਛੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ 8 ਅਕਤੂਬਰ 1967 ਨੂੰ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਤੋਂ ਐਨੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਉਸਦੇ ਦੋ ਹੱਥ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਏ ਪਰ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਅਸਰਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੇ ਪਰਸੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਥੇ ਦਫਨ ਹੈ।
ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਪਿਛੋਂ 1997 ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਬੁਲੀਵੀਆ ਦੇ ਇਕ ਜਰਨੈਲ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਨੂੰ ਕਿਥੇ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ! ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਲਮ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਭੇਦ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਬਰ ਛਪਣ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਜਰਨੈਲ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਭੇਦ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਪਰ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਿਵੀਆ ਤੋਂ ਕਿਊਬਾ ਲਿਆ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮਾਣ ਸਨਮਾਣ ਨਾਲ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਏ।
ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਖਾਹਸ਼ ਜਾਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ ਜਿਥੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੁਣ ਦਫਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦੀ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪੁੱਛਗਿਛ ਕਰਨ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਸਾਂਟਾ ਕਲਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਫਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਹੋਟਲ ਤੋਂ ਸੌ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਮੇਰੇ ਹੋਟਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੱਸ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਕ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜਾ 300 ਡਾਲਰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਂਟਾ ਕਲਾਰਾ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸਾਂ ਸਾਂਟਾ ਕਲਾਰਾ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਕਿਊਬਾ ਵਿਚ ਹਰੀਕੇਨ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫ਼ਾਨ) ਚਾਰਲੀ ਝੁੱਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਹਰੀਕੇਨ ਨੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਥੇ ਕਾਸਟਰੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਕਿਊਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦਾ 20 ਫ਼ੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੁੱਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਇਕ ਬੰਦੂਕ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰੀਲਾ ਸੈਨਿਕ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਸਟੈਚੂ ਆਫ ਲਿਬਰਟੀ ਜਿਹਾ ਹੁਸਨ ਤੇ ਵਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਸਪੇਨੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ਤ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਨੇ ਕਿਊਬਾ ਤੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਸਟਰੋ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।
ਜਿਥੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਫਨ ਹਨ ਉਥੇ ਇਕ ਜਿਓਤੀ ਜਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਓਤੀ ਉਹਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦੁਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਮੁਜਾਹਦਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਕੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਤਿਸਤਾ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੱਕਤੋੜ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਪਿਛੋਂ ਬਤਿਸਤਾ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਤੇ ਕਾਸਟਰੋ ਨੇ ਕਿਊਬਾ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੇ ਅਖੀਰੀ ਹੱਲੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਦੇ ਉਹ ਡੱਬੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਇਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦਾ ਬਿਸਤਰ, ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਉਸਦੇ ਬਜ਼ੂਕੇ ਤੇ ਹੈਮਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਰਸੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਰੀਲਾ ਸੰਰਗਾਮੀਏ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਕਰੀਰ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੇ 1965 ਵਿਚ ਤ੍ਰੈ-ਮਹਾਦੀਪੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਕਰੀਰ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਲਈ ਜੀਅ ਜਾਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਓਨੀ ਹੀ ਘਿਰਣਾ ਨਾਲ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜੀ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਆਰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਜੂਝਣ।
ਜਿਥੇ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਲਈ ਜਬਰਦਸਤ ਘਿਰਣਾ ਸੀ ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਬੇਪਨਾਹ ਪਿਆਰ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਉਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੇ ਕਿਊਬਾ ਨੂੰ ਖੈਰਬਾਦ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਮਰੇਡ ਕਾਸਟਰੋ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਸਨ।
ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦਾ ਕਾਸਟਰੋ ਦੇ ਨਾਂਅ ਆਖਰੀ ਖ਼ਤ
"ਅਲਵਿਦਾ ਫੀਡਲ, ਅਲਵਿਦਾ ਫੀਡਲ!
"ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਾਰੀਆ ਐਨਟੋਨੀਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ । ਉਦੋਂ ਤੁਸਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਇਕਨਕਲਾਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹਨ।
"ਇਕ ਦੌਰ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਿਸਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਤੇ ਕਾਮਰਾਨੀ ਜਾ ਛੋਂਹਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਾ ਪਰਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
"ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਰਪੱਕਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਅ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਐਨੇ ਨਾਟਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਫਰਜ਼ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪੂਰੀ ਖੁਸਅਸੂਲਬੀ ਜਾਂ ਸੁਚੱਜਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜ਼ੁੰਮੇ ਲਾਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਮੈਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹਮਸਫ਼ਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
"ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੇ ਅਹੁਦੇ, ਫੌਜ ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਬਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਬੰਧਨ ਰਹਿਣਗੇ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਵਖਰੇ ਢੰਗ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹਨ।
"ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੀਤੇ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੇ ਕਾਮਰਾਨੀ ਲਈ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀ ਸਿਰਫ ਇਹ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਫਖ਼ਰ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਡਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਰਿਬੀਅਨ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦਿਨੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸੋਗਵਾਰ ਦਿਨ ਵੀ ਦੇਖਣੇ ਪਏ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤੁਸਾਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ਅਸੂਲਬੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੜੀ ਸੁਹਦਿਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨੇਹੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ।
"ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੌਮ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਬੋਝ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ ਤੇ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
"ਮੈਂ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਕਦਮ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੇਟਾ ਬਣਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਇਸਦਾ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਤੁਸਾਂ ਜਿਸ ਜੰਗ ਦੇ ਗੁਰ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, ਉਹ ਜੰਗ ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਮੁਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਹ ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਟੁੰਬਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿਤਰ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਮਰਹਮ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਊਬਾ ਮੇਰੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਨਸ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੋਣਗੇ।
"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਿਣੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ। ਮੈਂ ਆਖਰੀ ਸਵਾਸ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹਿਮਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਊਬਾ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਝਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਫਸੋਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਪਤੀ ਜਾਂ ਰਕਮ ਛੱਡਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਏਸੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇਗੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰੇਗੀ। "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਐਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀਗਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
"ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।"
"ਸ਼ੇ"
ਸ਼ੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖ਼ਤ ਸੀ:
"ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਓ"
"ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਨਣਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਰੋਸ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ। ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਗਣ ਹੈ।"
ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਨੇ ਨਿਆਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਗੂ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਗੁਪਤ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਸੇ ਗਵੇਰਾ ਨੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗਵੇਰਾ ਨੂੰ ਪੁਰਅਸਰਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਫਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਸ਼ੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਸ਼ੇ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੇ ਗਵੇਰਾ ਤੇ ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ੍ਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਰਹਿਨੁਮਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕ ਇਨਕਲਾਬ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ ਜਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਫੈਜ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ;
ਹਾਰ ਬਾਜ਼ੀ ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਬਾਜ਼ੀ ਹੈ
ਜੋ ਚਾਹੋ ਲਗਾਦੋ ਦੋ ਡਰ ਕੈਸਾ
ਗਰਜੀਤ ਗਏ ਤੋ ਕਿਆ ਕਹਿਨਾਂ
ਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਜੀ ਮਾਤ ਨਹੀਂ

ਭਗਵਾਵਾਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖਤਰਾ-ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਯੇਚੁਰੀ

ਇਹ ਸੱਚ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ  ਆ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ 11 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜੋ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਦਸਤੇ ਨੇ 22 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਜੋ ਫਰਦ-ਜੁਰਮ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਛੇਵਾਂ ਨਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। 8 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਮਾਲੇਗਾਂਵ ਦੇ
ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਏ ਟੀ ਐਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਤਣੀ  ਅਤੇ ਇਕ ਰਿਟਾਇਰ ਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਮੇਤ 11 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੌਮ ਵਿਰੋਧੀ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਫੈਲਾਉਨ ਲਈ ਭਗਵੇਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਅਜਮੇਰ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸੀ ਬੀ ਆਈ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਏ ਟੀ ਐਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਅਜਮੇਰ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, 18 ਮਈ 2007 ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਚ ਮੱਕਾ ਮਸਜਿਦ
ਵਿਚ ਹੋਏ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦੀ ਬੰਮ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਤਾਰ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ 18 ਫਰਵਰੀ 2007 ਨੂੰ ਹੋਏ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਲੇਗਾਂਵ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਹੀ 13 ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਨੂੰ ਹੋਈ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸੀ ਪੀ ਆਈ (ਐਮ) ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ
ਦੇਨ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ''ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਅਤੇ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2003 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਪਰਭਣੀ, ਜ੍ਹਾਲਨਾ ਅਤੇ ਜਲਗਾਂਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ, 2005 ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਉ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, 2006 ਵਿਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ, 2008 ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਤਿਰੂਨੇਲਵੇਲੀ ਤੇ ਤਿਨਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ, 2008 ਅਗਸਤ ਵਿਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਬੰਬ ਫਟੇ ਸਨ।'' ਸੀ ਪੀ ਆਈ (ਐਮ) ਨੇ
ਸਰਕਾਰ ਅਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਮਾਲੇਗਾਂਵ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਨ ਕਾਰਨ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣੀ-ਪਹਿਚਾਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੋਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਐਮ ਜੀ ਵੈਧ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ''ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ''। ਉਂਝ ਸੰਘ ਦਾ ਫੜੇ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਆਪਨੇ  ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਝਾੜਨਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੌਡਸੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਠੀਕ ਇਹੋ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੌਡਸੇ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਨੇ  ਇਕ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਵਾ
ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੌਡਸੇ ਭਰਾ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕੀਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂਤਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਤੱਤ ਹੀ ਹਨ ਜੋ, ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਇਸ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦੀ ਹਰਕਤਾਂ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂ
ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇਤਾ ਵੀ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਨੇ  ਇਹ ਮੰਨਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੱਤ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਰਾਹ ਉੱਪਰ ਚਲ ਪਏ ਹੋਣ । ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ''ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ”। ਹੁਣ ਜਦ ਕਿ ਅਜਮੇਰ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਨੇ  ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਰ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰੋਸ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ
ਵਿਚ ਜਲਗਾਂਵ ਵਿਚ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ ਉਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਸ-ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਚ। ਸੰਘ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਉਪਰ ''ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਨਾਰਾਜ਼'' ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ
ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀਆਂ 'ਤੇ ਇਹ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ
ਉਹ ਜਾਂਚ ਦੇ ਆਪਣੇ  ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਾਉਣ ।
ਅਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਅਸਲ ਰੂਪ 'ਚ
ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂਚ ਦਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ।

ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਦਾਇਗੀ - ਖਾਲਿਦ ਸੁਹੇਲ

ਜਦੋਂ ਮੈਂ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਇਰ ਚਾਚਾ ਅਬਦੁਲਮਤੀਨ ਆਰਫ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰੱਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਿਲਫਰੇਬ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਫੈਲ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਫਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ, "ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਸਤਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਰੱਬ ਦੇ ਵਜੂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ 20 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਸਤਕ ਹੋ ਗਏ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੈਰਰਵਾਇਤੀ ਰਾਹ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨ ਉਤੇ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਏਨੀ ਨਸੀਹਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਬ ਬਣਾ ਦੇਣ।"
ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਪੜਾਅ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਨਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮਿਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚ ਬਦੋ ਬਦੀ ਮੜ੍ਹਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਐਨੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰਾ ਰਿੰਦਾਨਾ ਹੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਨਾ ਹੌਸਲਾ ਬਖਸ਼ੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਸੱਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਵਾਰਦਾਤ ਪੂਰੇ ਮਨ ਤੇ ਰੂਹ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕੋ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਨਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਚਾਈਆਂ ਆਪਣੇ ਪੱਲੇ ਵਿਚ ਸਮੇਟੀ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ।
ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਾਤੀ ਤਜਰਬਾ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਸਤਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਤ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਉਂਝ ਹੀ ਉਸਦੀ ਚੇਤੰਨ ਸੋਚ, ਬਾਲਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਖਿਆਲੀ ਵੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਥਾਂ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਚਕਿਤਸਕ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੌਧਕ ਤੇ ਮਾਨਸਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਰੱਬ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇਨਕਾਰ ਤੇ ਇਕਰਾਰ ਦੀ ਸੁਚੇਤ ਖਿਚੋਤਾਣ, ਧਾਰਮਕ ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਟਕਰਾਅ, ਆਪਣੇ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਡਰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਅਧੋਗਤੀ ਨਾਲ ਕਿੰਝ ਨਿਪਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੀ ਜੁਸਤਜੂ ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੰਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਲਕੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਜ਼ਾਤੀ ਗੱਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲਦਿਲੀ ਨਾਲ ਕਬੂਲ ਕਰੋਗੇ।
ਭਾਗ ਇਕ
ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਘਰ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੱਬ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਵਜੋਂ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਤਰੱਬੀਅਤ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਰਦੇਮੋਮਨ ਦੇ ਪੂਰਨਿਆਂ ਉਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀ ਕਲਪਨਾ ਉਤੇ ਈਮਾਨ ਰੱਖਦਾ ਸਾਂ। ਇੱਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜੇ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਬੜੀ ਉਤਸਕਤਾ ਤੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਮੇਰੇ ਧਾਰਮਕ ਜਜ਼ਬੇ ਤੇ ਰੁਝਾਣ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਤਲਾਵਤ ਵੀ ਸਿਖਾਈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਰੱਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੱਖਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਘੋਟਾ ਹੀ ਲੁਆ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੱਬ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋਣ ਲਗਿਆ। ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਜੁਅਰਤ ਦਿੱਤੀ ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਵਿਸਲੇਸ਼ਨਾਤਮਕ ਰਵੱਈਆ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਰਥਨਾ ਨਮਾਜ਼ ਲਈ ਈਦਗਾਹ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜੋ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰ ਸਕਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਰੱਬ ਸੱਚਮੁਚ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਦੇ ਰਹੇ।
ਜੇ ਰੱਬ ਮਮਤਾ ਭਰੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਮੰਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਰੱਬ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਲੀਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਛਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਥਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਹਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇਮਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰੱਬ ਸਾਡਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਰੱਬ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।
ਕੀ ਰੱਬ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
ਜਾਂ
ਕੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਵੱਢੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਰੱਬ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ ਭਾਵਨਾ ਰਖਦੇ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦਾ ਉਹ ਵੇਲਾ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਸਮੇਂ ਪਰਚਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਾਸੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਰੱਬ ਕੋਲ ਤਰਲੇ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਕੀ ਰੱਬ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਵੀ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਜਾਂ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੈਬੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ, ਜੋ ਵੱਡ ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਸ਼ੁਭੇ ਉਠਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਖਿਚੋਤਾਣ ਵਿਚ ਫ਼ਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਵਾਤਮਕ ਖਿਚੋਤਾਣ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਹਾਣੇ ਸੁਪਨੇ ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਕਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਝੇਂਪ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ "ਸੁਰਗੀ ਗਹਿਣਾ" ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਰ ਰੌਚਿਕ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਧਾਰਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਨ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਬੁਰਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਚੰਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਵਾਰੀ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਇਹਤਲਾਮ ਜਾਂ ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੀਰਜ ਬੜੀ ਨਾਪਾਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣ।
"ਸੁਰਗੀ ਗਹਿਣੇ" ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮਸਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਉੱਤੋਂ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤੜਕਸਾਰ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਕਾਇਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਗੁਨਾਹ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਪਸ਼ੌਰ ਦੀ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਲਈ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਗੀਠੀ ਵਿਚ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਪੈਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਮਸੀਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿੰਡੇ ਤੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅੰਡਰਵੀਅਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕ ਕਰਨ ਲਈ ਧੋਣਾ ਤੇ ਸੁਕਾਉਣਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਠਨ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਐਨਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ "ਸੁਰਗੀ ਗਹਿਣੇ" ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਨਿਤਨੇਮ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਮਲਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕੀ ਪਈ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। "ਸੁਰਗੀ ਗਹਿਣੇ" ਵਿਚ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਵਰਨਣ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਕਲਪਣਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕੰਬ ਉੱਠਦਾ ਸਾਂ। ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨ ਦਾ ਤਸੀਹਾ, ਗੁਨਾਹ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੱਬ ਦਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਜਵਾਨੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਤੇ ਮਰਦ ਹੋਣ ਲਈ।
ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ੁਫੀਆ ਕਾਂਡ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਆਰੰਭ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਬੇਲੋੜਾ ਡਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਉਨੀਦਰਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਉਲਝਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਯੁਵਾ ਆਯੂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਖਾਸਾ ਤਕਲੀਫਦੇਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ ਤਰਜਮੇਂ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਨਰਕ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਰੱਬ ਦੇ ਦਿਆਲੂ, ਕਿਰਪਾਲੂ ਤੇ ਬਖਸ਼ਣਹਾਰ ਹੋਣ ਵੱਲ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤਾਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਨਹਾਉਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੰਝ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦਰਅਸਲ ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਭੀਰ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਬਾਕੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਹਤਲਾਮ ਜਾਂ ਹੈਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਸ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਭੰਵਰ ਵਿਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਖਾਸਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਕਲੀਫਦੇਹ ਸੀ। - ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਭਾਣਜੇ ਜੀਸ਼ਾਨ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰਖਣ ਉਤੇ ਮੈਥੋਂ ਮਸ਼ਵਰਾ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ "ਸੁਰਗੀ ਗਹਿਣਾ" ਤੁਹਫ਼ੇ ਵਿਚ ਭਿਜਵਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਬੈਟੀ ਡੈਵਿਸ ਦੀ ਮਿਲਵਰਤਨ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਲਵ, ਸੈਕਸ, ਐਂਡ ਮੈਰਿਜ ਭਜਵਾਈ। ਇਹੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦਾਨਾ ਰਵਈਆ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਣ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਰੁਚੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਸਤੀ, ਮਹੱਬਤ ਤੇ ਰੁਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਣ।
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਸਬੰਧ ਠੋਸ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਉਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰੋਲ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਨਾ ਤਾਂ ਹਮਕਲਾਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਸਵੱਟੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਮੈਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਛੋਹ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਭੋਲਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚ ਮੰਨਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਿਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਰੱਬ ਉਤੇ ਤਾਂ ਹੀ ਯਕੀਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੁਸ਼ਾਹਦੇ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਜੁਮੇ ਦਾ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਯਾਦ ਹੋ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਿਬ ਗੁਨਾਹਗਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਲੂਕ ਬਾਰੇ ਵਖਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਕਬਰ ਦੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਤੇ ਬਿੱਛੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਨਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਕਬਰ ਵਿਚ ਜਮਦੂਤਾਂ ਹੱਥੋਂ ਦੁਰਗਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਨਕਸ਼ੇ ਖਿੱਚੇ ਕਿ ਮੈਂ ਕੰਬ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਤੋਂ ਵਾਧਾ ਇਹ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਭਾਖੜ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਜ਼ਾਬ ਆਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਥਾਈ ਹੋਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੌਲਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਲਫ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਕਰੀਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਹੀਜਾਨੀ ਦਾਸਤਾਨ ਇਥੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਸਤਜਨੀ ਉਤੇ ਤਕਰੀਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਫਰਮਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੜਨਾ ਪਏਗਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਏਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਗ਼ਲਪਨ, ਕੈਂਸਰ, ਅੰਨ੍ਹਾਪਨ ਆਦਿ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਨਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਡਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਪਣੇ ਭੋਲੇਪਨ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਮਾਨਸਕ ਸੰਕਟ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ।
ਚਕਿਤਸਾ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੌਲਾਨਾ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਸੱਖਣੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਸਵੈ-ਸਵਾਦ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਕ ਅਮਲ ਹੈ। ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਉਤੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦਾ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਸੋਚ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਣਤਰ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਲਾਣੇ ਲੇਖੇ ਦੀ ਘੜੀ ਤੇ ਨਰਕ ਬਾਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਐਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ਼, ਸਗੋਂ ਐਨੇ ਹੈਂਕੜ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਕਿਵੇਂ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਵੀ ਲੰਘਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ।
ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦੋਸਤ ਯਕੀਕਨ ਇਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋਣੇਗੇ ਕਿ ਰੱਬ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਏਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਮੁਕ ਅੱਖ ਨਾਲ਼ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਂਝ ਵੀ ਸਾਡੀ ਰਵਾਇਤ ਧਰਮ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣਾ ਵਰਜਤ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਸ਼ੌਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਖਿਆ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਹੜੇ ਜਿਨਸੀ ਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਧਾਰਮਕ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਿੱਖੇ ਮਾਨਸਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਨਸਕ ਸੰਕਟ ਐਨਾ ਗੰਭੀਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗਕ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਨਸਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਿਨਸੀ ਤਜਰਬੇ ਤਾਹਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਮੰਤਵ ਉਸ ਪੀੜ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਲ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲੇ ਭਵਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੀ ਅੜਚਣ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਅਨਾਟੋਮੀ, ਫਜਿਆਲੋਜੀ ਤੇ ਪੈਥਾਲੋਜੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧੱਕਾ ਉਦੋਂ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਐਂਬਰਿਆਲੋਜੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਐਂਬਰਿਆਲੋਜੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੇ ਨਰ ਵੀਰਜ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਉਠਿਆ ਕਿ:
ਪਵਿੱਤਰ ਮਰੀਅਮ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਤੇ ਵੀਰਜ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਕਿਵੇਂ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।
ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਭੋਲਪਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛ ਬੈਠਾ ਬੀਬੀ ਮਰੀਅਮ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਪ ਬੱਚਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਲਾ ਪਾਕ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇ।
"ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਸੂਲ ਕਿਧਰ ਗਏ?" ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ।
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਫਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਅਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੇ ਸਥਿਤੀ ਸੱਚਮੁਚ ਉਂਝ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਲਾਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਪਾਧਾਪੀ ਤੇ ਇੰਤਸ਼ਾਰ ਫੈਲ ਜਾਏਗਾ।
ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਰਦਾਸਾਂ ਨਾਲ਼ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਚਕਿਤਸਾ ਤੇ ਸਾਇੰਸ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਐਨਾ ਤਰੱਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ ਰੁਹਾਨੀ ਚਕਿਤਸਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰੱਬ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਮਸਲੇ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਦੀਰਘ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਮੈਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇਗੀ। ਇੰਝ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨਕੁਨ ਦੌਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਬ ਵਿਚ ਅਕੀਦਤ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਵਿਚਕਾਰ ਡੂੰਘੇ ਤਜ਼ਾਦ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸੰਕਟ ਤੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਬਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਚਕਿਤਸਕ ਵਜੋਂ ਇਹਨਾਂ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਕਰਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀ 'ਸਿਆਣੇ' ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਵਿਹਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਇਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤੇ ਵਿਸਲੇਸ਼ਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਆਪਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਦਲੀਲ ਤੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸਾਂ।
ਮਾਨਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਰੱਬ ਦੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਈਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬ ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਕਿ ਰੱਬ ਮੇਰੀ ਇਕੱਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਤੇ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰੱਬ ਕੋਈ ਖੁਫ਼ੀਆ ਕੈਮਰਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸੱਚ ਪੁਛੋਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇ। ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲਪਾਣੀ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਲ਼ ਲੇਟਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੱਬ ਦੀ ਜਾਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖਤਿਆਰ ਗਈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦੇਖਭਾਲ ਆਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਨਿਵਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਤੋੜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਫਿਕਰਮੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਜ਼ਜਬਾਤੀ ਸਬੰਧ 20 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਾਰਮਕ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿ ਰੱਬ ਇਕ ਨਹੀਂ ਦੋ ਹਨ। ਇਕ ਮੂਲਵਾਦੀ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦਾ ਰੱਬ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਾਬਰ ਤੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਸੂਫ਼ੀਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਰੱਬ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਰਪਾਲੂ ਤੇ ਦਿਆਲੂ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪੜਆ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ ਜਿਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਤੇ ਜਾਬਰ ਰੱਬ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਰੱਬ ਦੀ। ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸੁਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰੱਬ-ਰਾਖਾ ਆਖ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਰੱਬ ਚਾਹੇ ਜਾਬਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦੁਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਇਕਤਰਫਾ ਸੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਰਾਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ 20 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਵਰਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਗੌਲ਼ਿਆ। ਇਕ ਲੰਮੀ ਇਕਤਰਫਾ ਗੱਲਬਾਤ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਕੇ ਪੂਰਸਕੂਨਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਿਣ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰੱਬ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਾਲ ਉਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦਾ, ਸਦਾ ਲਈ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਰੱਬ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਮਰਨ ਕੰਢੇ ਪੁਜੇ ਹੋਏ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰੈੱਡ ਇੰਡੀਅਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਰਾਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤਿਆਂ ਸਦਾ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਅਣਜਾਣੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਮੁੜ ਤੋਂ ਹਮਕਲਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਵਕਾਰ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਗਏ।
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਊਰ ਦੀ ਮਾਨਸਕ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਵੈਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦਾ ਸੂਰਜ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਰੱਬ ਉਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦਾ ਅਨ੍ਹੇਰਾ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਰਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਤਕੜੀ ਉੱਤੇ ਤੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ਼ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇੰਝ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਭੱਜਦੌੜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਤਜਰਬਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੋਤ-ਨਿਸੋਤ