Showing posts with label Literary. Show all posts
Showing posts with label Literary. Show all posts
Thursday, June 16, 2011
10 ਜਨਵਰੀ
Tuesday, May 10, 2011
ਮਾਤ ਲੋਕ-ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਖਸਾਰਾ ਅਤੇ ਰੁੰਡ ਮਰੁੰਡ ਗਲਪੀ ਬਿੰਬ
ਸ਼ਾਇਦ ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਤ ਲੋਕ ਸਚਮੁੱਚ ਉਸ 'ਤਾਰੀਫ਼' ਦਾ ਸਚਮੁਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅਮਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਮੁਖਬੰਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ , ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ . ਇਹਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਸਾਡੀ ਦੋ ਕੁ ਦਹਾਕਿਆਂ(੧੯੭੫-੧੯੯੫) ਦੀ ਸਾਂਝ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਗੂੜਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਨੁਕਤਾਨਿਗਾਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਉਸ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਪ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਏਗਾ. ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਸੀ . ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੀ ਆਮ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀ ਘਾਟ ਹੈ. ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਭਾਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਅਸਲਾਖਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਗੈਰ ਲਿਖਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਰਹੇ ਸਨ. ਯਾਨੀ ਭਾਰਤੀ ਕਥਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਜੀਵ ਰਿਸਤਾ ਸੀ . ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਨਾਵਲ ‘ਮਿਠਾ ਮਹੁਰਾ ’ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਹਿਰ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਾਤ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ. ਰਚਨਾ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮਾਣ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਭਨਾਂ ਮੇਲੀਆਂ ਗੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ . ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਥਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਸ ਚਮਤਕਾਰੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਕਾਢਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਕੇ ਕੋਈ ਮਾਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀਆਂ. ਇਸ ਲਈ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਦੇ ਫੈਲਾਉ ਦੀਆਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸੰਚਾਰ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸਗੋਂ ਉਹ ਸੁੰਗੜ ਗਈਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ .
ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਮੈਥੋਂ ਚੰਗੇ ਖਾਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ . ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਸਮਰਥਾ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗਲਪ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਗੁੰਮ ਗਈ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ . ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਦੇ ਮਾਤਲੋਕ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੋਕਾਰ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਰਜਨਾ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾਉਣ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਸਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਲਥਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ‘ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ’ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਦਰਪੇਸ਼ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਰੋਕਾਰ ਪਾਠਕ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਮਸ਼ਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ. ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਪੀ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ . ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਲੇਖਕ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਗਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ.
ਜਸਵਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਅਨੇਕ ਜੁਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਵੰਗਾਰ ਨਾਲ ਨਜਿਠਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ . ਲੇਖਕ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਖਸਾਰੇ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹਰ ਗਲਪੀ ਤੱਤ ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਹਰ ਪਸਾਰ ਰੁੰਡ ਮਰੁੰਡ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ. ਪਾਤਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦੇ . ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ . ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪੁਲਾਂਘ ,ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਬੇਹੂਦਾ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦੌਰ ਚਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ.
Monday, April 25, 2011
ਵੀ ਐੱਸ ਨਾਇਪਾਲ ਦੀ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ
1 . ਲੰਬੇ ਵਾਕ ਨਾ ਲਿਖੋ . ਇੱਕ ਵਾਕ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ .
2 . ਹਰ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ . ਇਹ ਬਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ . ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਪੈਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜੁੜੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .
3 . ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਕਰੋ . ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਔਸਤ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ , ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕੁੱਝ ਗੜਬੜ ਹੈ . ਛੋਟੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਦੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ . ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੋਟੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .
4 . ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ . ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .
5 . ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਰੰਗ , ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ . ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ .
6 . ਅਮੂਰਤ ਤੋਂ ਬਚੋ . ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮੂਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੱਖੋ .
7 . ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਛੇ ਮਹੀਨੇ , ਹਰ ਰੋਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ . ਛੋਟੇ ਸ਼ਬਦ , ਸੰਖੇਪ , ਸਪੱਸ਼ਟ , ਠੋਸ ਵਾਕ . ਇਹ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ . ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਬੁਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ . ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੋ ਗਏ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ .
Thursday, January 20, 2011
ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ -ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ
ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਤੂਫਾਨ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਮਰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਮਰਿਤੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਗੇਰੇ ਜਾ ਕੇ ਅਚੇਤੇ ਸੁਚੇਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤੇ, ਮੈਂ ਨਿਰਖਦਾ ਪਰਖਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਵੀ ਸਕੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ? ਉਮਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇਸ ਤੂਫਾਨ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ-ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਤੂਫਾਨ ਜਿਸ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੂਫਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਤੂਫਾਨ ਹੋਸ਼ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਗੇਰੇ ਵਧਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਅਚੇਤਨ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਚੇਤਨਾ 'ਚੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣਦੇ ਤੇ ਢਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਹ ਤੂਫਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਹੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਇਕ ਘਰ 'ਚੋਂ ਇਕ ਬੰਦਾ (ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਸੀ) ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਟਾਂਗੇ 'ਤੇ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿੱਟਦਾ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਪਰਤਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤਾਲੀ ਕਿਸ ਬਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਸੰਤਾਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੁੱਟਮਾਰ, ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਤੂਫਾਨ ਝੁੱਲ ਉਠਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਮਸੀਤ ਦੇ ਬਾਹਰ (ਜਿਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਪਰੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ) ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁੰਮੇ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜਥੇ ਨੇ ਮਸੀਤ ਆ ਘੇਰੀ। ਕੁਝ ਕੁ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਭੱਜਦੇ ਲੋਕ ਨਜ਼ਰ ਆਏ, ਖੂਨ, ਖਿਲਰੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਉਜੜੀ ਮਸੀਤ 'ਚੋਂ ਇਕ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿਮੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ ਸਨ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਛੇਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਤਕ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਹੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਕਰਫਿਊ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਮਝਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਕਰਫਿਊ ਜਾਂ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਜਾ ਆਉ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ (ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ) ਵੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀਰਾਨ ਪਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਸੁਝਿਆ ਨਾ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਘਰ ਵਲ ਤੁਰੀ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਐਨ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਸ਼ੂਕਦੀ ਗੋਲੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਝੱਟ ਦੌੜ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਪਲ ਭੈਭੀਤ ਠਠੰਬਰੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦੇ ਇਕ ਫੌਜੀ ਟਰੱਕ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਸਾਡਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਤਕ ਸਿਮਰਿਤੀ 'ਚੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੀ ਵਾਪਰੀ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ-ਚੇਤਨਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਦਸਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਹ ਸੁਆਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁਆਬ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਬੂਹੇ ਵਾਲਾ ਮਕਾਨ ਬਦਲ ਕੇ ਇਕ ਬੰਦ ਗਲੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਵੀ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਖਾਲੀ ਸਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਥੇ ਗਲੀ 'ਚ ਕੁਝ ਬੰਦੇ ਤਾਂ ਇਕ ਕੋਨੇ 'ਚ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਭੰਗ ਘੋਟਦੇ ਸ਼ਰਦਾਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਕੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਲ ਗਲੀ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਖੁੱਤੀਆਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸਨੇ ਝੱਗੀ 'ਤੇ ਕਛਹਿਰਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਅਕਸਰ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਊ ਜੀ ਆਖਦੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬੰਟੇ ਆਪ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਉਦੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁੰਡਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਥੱਲੇ ਰੱਸਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਦੁੱਧ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਥੋਂ ਗੋਲੀ ਆਈ ਤੇ ਪਲਾਂ ਛਿਣਾਂ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਆ ਡਿੱਗੀ। ਗਲੀ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੇਟ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਫਵਾਹ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ-ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਇਕ ਗੱਡੀ ਆਈ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬਾਊ ਜੀ (ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ) ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਲੀ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤਕ ਦੌੜੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੇਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਵੱਡਾ ਗੇਟ ਹਰ ਸਮੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ। ਕਦੇ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ, ਜਦੋਂ ਕਰਫਿਊ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦੁਪਹਿਰੇ ਕਿਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉਚੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਮਕਾਨ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਡ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਬੰਦੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਬ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। (ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਇਹ ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਫਰੈਂਕ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਘਰ ਸੀ।) ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਕਾਫਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਮੀਲਾਂ ਲੰਮੇ ਕਾਫਲੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲਿਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਇੰਨਾ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਜੰਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ, ਵੀਰਾਨਗੀ ਤੇ ਤਰਾਸਦੀ ਦੀ ਪੈੜ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨ ਤੇ ਉਵੇਂ ਦੀ ਉਵੇਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕੇ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਬਿੰਬ ਉਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਉਹ ਬਿੰਬ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਖੂਨ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ', 'ਅੱਗ ਦੀ ਖੇਡ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਹ ਨਾਵਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸੰਤਾਲੀ ਨਾਲ ਹੈ ਪੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਗਲੀ ਵਿਚ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦਾ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ, ਨਰੂਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸੰਤਾਲੀ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੂਝਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤਕ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਛੇਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਗਿਆ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਨਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ''ਜ਼ਰਾ ਉਸ ਪਾਸਿਉਂ ਲੰਘ ਚੱਲੀਏ'', ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਚਦਾ, ਚੰਗਾ ਹੈ ਇਹ ਉਸ ਪਾਸੇ ਨਾ ਜਾਏ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਗੱਲ ਟਲ ਹੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ ਰਾਹ 'ਚ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਕਦੇ ਅਮਰੀਕ ਅਮਨ ਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੋਸਤ। 1984 ਵਿਚ 'ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ' ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇੜ ਤੇੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਸਤ ਦੱਸਦੇ ਇਸ ਸੜਕ ਤੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਜਾਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਕਰਫਿਊ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਰੀਆਂ, ਝੀਥਾਂ 'ਚੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸਿਮਰਿਤੀ 'ਚ ਸੰਤਾਲੀ ਤੋਂ 84 ਤਕ ਇਕ ਪੁਲ ਬਣਨ ਲਗ ਪੈਂਦਾ। ਤਰਾਸਦੀ ਦੇ ਬਿੰਬ ਉਭਰਨ ਲੱਗਦੇ। ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ 1984 ਜਾਂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਤਾਲੀ ਤਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਭਾਵੇਂ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਆਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁਆਬ ਅਜੇ ਵੀ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਜੁਆਬ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਏ ਆਧੁਨਿਕ ਤੇ ਪਰਾ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੇ ਪਰ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜੁਆਬ ਲੱਭੇ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਤਰਾਸਦਿਕ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇਗੀ।
Saturday, January 15, 2011
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਭਰੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ –ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਬਾਲਟਰਨ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਮਾਤਹਿਤ) ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਹੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਜਾਂ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ, ਕਾਰਜ, ਸੋਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸੰਦ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਸਕਣ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜਕ, ਸਿਆਸੀ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਬਾਲਟਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਕੌਮਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿਚ ਦੁਜੈਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਕੌਮਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਇਲੀਟਿਸਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਦੁਜੈਲਾ,
ਘਟੀਆ, ਨਿਗੂਣਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਾਲਟਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਛਮਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਖ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਜਮਹੂਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਧਰਮਨਿਰਪੇਖ ਸਰੂਪ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੂਪ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ (ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ) ਅਤੇ ਹਿੰਸਾਤਮਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।
ਦਿਪੇਸ਼ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਕਤੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿਚ ਅਤਿ ਦੇ ਤਰਕਵਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁਫੇੜ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 'ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਧਰਮ' ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ 'ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਰਕ' ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ
ਦੁਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਕੌਮਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅਤਿ ਤਰਕਵਾਦ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੁੰਗਾਰਿਆਂ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਾਲਟਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਕੌਮਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਇਥੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਖ਼ਾਮੋਸ਼' ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਕਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
'ਬੋਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਣ' ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਜਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹ, ਸਬਾਲਟਰਨ ਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਬਾਲਟਰਨ ਹੋਂਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਰਕ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੇ ਸਮੂਹ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸੱਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਜਾਂ ਅਣਇੱਛਤ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸੱਤਾ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਬਾਲਟਰਨ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਉਹ ਕਬੀਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਬਾਲਟਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲਵਾਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਥਾਨ ਕੀਮਤੀ ਖਣਿਜਾਂ ਜਾਂ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸੱਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਛੁਕ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਜੀਵਨਜਾਚ, ਮਾਲੀ, ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਲੋਕ ਸੱਤਾ ਦੀ ਚਾਹਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਮਿਆਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਗੂਣੇ ਬਣਨਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੰਪਰਕ 'ਚ ਨਿਗੂਣੀ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਧਿਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਸਬਾਲਟਰਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਇੰਜ ਸੰਪਰਕ ਸਬਾਲਟਰਨ ਬਣਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਸਬਾਲਟਰਨ ਨੂੰ ਰਿਕਵਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਰੋਜ਼ਾਲਿੰਡ ਓ ਹੈਨਲੌਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ) ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਕਵਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸਬਾਲਟਰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਪਰ ਇਸ ਇਕਾਈ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਹੋਣੀ, ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਛਾਣ ਸਮੂਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਬਿਆਨ ਸਾਡੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਇਧਰ ਆਏ ਖੱਤਰੀ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਕਾਰਤ ਨਾਲ 'ਭਾਪੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਨੂੰ ਅਸੀਂ 'ਭੱਈਏ' ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਖੱਤਰੀ ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਦਰਜਾ ਬਹੁਤਾ ਉਚਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਨਤਕ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਬਾਲਟਰਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਚ ਨਿਗੂਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1947 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਵਸੋਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਵਸੋਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪੂਰਬਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਜੋ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਪਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਅਸੀਂ ਗ਼ੌਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭੂਮੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਕ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ਉਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਫਿਊਜੀ ਜੱਟ ਅਤੇ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਕਾਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 'ਭਾਪੇ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਪਸੰਦੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ
ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੁਕੋਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਨ ਲੱਗੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਜਿਹੜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਕਦਮ ਸਾਹਿਤਕ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਪੱਗ, ਕੰਮ-ਧੰਦਿਆਂ, ਭਾਸ਼ਾ, ਰਿਸ਼ਤਾ-ਨਾਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਝਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ 'ਭਾਪੇ' ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਲੋਕ ਸਮਾਜਕ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਆਲਮ-ਬਰਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਿੰਜਨ ਤਸਨੀਮ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਐਸ਼ ਸੋਜ਼ ਤੇ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ ਕੇਸਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾ
ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਦਮ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮਹਿਮਾਨ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਮਹਿਮਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ
ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਿੱਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਥੇ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਕੰਮ-ਧੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਰ ਕਾਰਨ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਘਟਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਵਧਣ ਕਰ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਈ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇਹ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਸਨਅਤ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ, ਇੰਜ ਹੀ ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਧੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ, ਪਲੰਬਰ, ਰੰਗ/ ਕਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਫ਼ਰਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ,
ਪੀ.ਓ.ਪੀ. ਰਾਹੀਂ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਾਰੀਗਰ ਪਰਵਾਸੀ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਨਕਲੀ
ਦੰਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਰੀ, ਕਢਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪਰਵਾਸੀ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਹੁਣ
ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਟਿਕਾਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਸਮੂਹ
ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਹੱਕਾਂ
ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਉਚਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ
ਸੈਨ ਮੀਤ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ 'ਕੌਰਵ ਸਭਾ' ਅਤੇ 'ਸੁਧਾਰ ਘਰ' ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ
ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਭੱਈਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਸ਼ਣਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ 'ਚ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦਾ ਨਾਵਲ
'ਭੀਮਾ' ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਆਇਆ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ' ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਹਮਦਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਗਾਨੇ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰਿਜ਼ਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ 'ਸ਼ਬਦ' ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਤੋਂ
ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੰਢਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਵਾਸੀ ਹੋਂਦ, ਹਾਲਾਤ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੜਾ ਟੇਢਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ
ਵਸਤੂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ:
ਆਇਆ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਰਿਜ਼ਕ ਦੇ
ਆਇਆ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਚੱਲ ਕੇ ਦੂਰ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ
ਗੱਡੀ ਬੈਠ ਸਿਆਲਦਾ।
ਨਾਲ ਬਥੇਰੇ ਹੋਰ
ਰਾਮਕਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ
ਸੁਘੜ ਲੁਗਾਈ ਓਸ ਦੀ
ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ
ਇਕ ਪਿੰਡ ਬਾੜੇਵਾਲ ਵਿਚ
ਜੜ੍ਹ ਲੱਗੀ ਤੇ ਪੁੰਗਰੀ
ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਕੁੱਖ 'ਚੋਂ
ਜਨਮੀ ਬੇਟੀ ਓਸ ਦੀ
ਨਾਂ ਧਰਿਆ ਸੀ ਮਾਧੁਰੀ।
ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਦੇਖੀ ਮਾਧੁਰੀ
ਓਸੇ ਪਿੰਡ ਸਕੂਲ ਵਿਚ
ਗੁੱਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਿਬਨ ਵਿਚ
ਸੁਹਣੀ ਪੱਟੀ ਪੋਚਕੇ
ਊੜਾ ਐੜਾ ਲਿਖ ਰਹੀ
ਬੇਟੀ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੀ।
ਕਿੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਾਕ ਹੈ
ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਰਿਜ਼ਕ ਦਾ
ਏਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਡਲੇ
ਪੋਤੇ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਦੇ
ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿਚ
ਬਹਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਆਂਵਦੇ
ਕੌਨਵੈਂਟ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ
ਏ.ਬੀ.ਸੀ.ਡੀ. ਸਿੱਖਦੇ
ਪੋਤੇ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਦੇ।
ਕਿੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਾਕ ਹੈ
ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਅਕਾਂਖਿਆਪਿੱਛੇ
ਪਿੱਛੇ ਰਿਜ਼ਕ ਕੇ
ਆਇਆ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ।
ਇਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਸੱਤਪਾਲ ਭੀਖੀ ਵਰਗਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਪਲਕਾਂ ਹੇਠ ਦਰਿਆ' ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਬਿੰਬਾਵਲੀ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਸੀ ਹੋਂਦ ਝਲਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਦੁਆ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਕਿ
ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ
ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ
ਏਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ
ਕਿ ਗ਼ਮ, ਹਿਜਰਤ, ਬੇਵਸੀ,
ਬੇਗਾਨਾਪਣ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ
ਚੇਤੇ ਆਉਣ ਦਾ
ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹੀ ਨਾ ਵਕਤ।
ਆਵਾਜ਼ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ
ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਤੈਹਾਂ 'ਚ
ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਕੋਲਾ ਬਣੇ 'ਕੋਲਿਆਂ' ਲਈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਖਦੀ ਦਗ਼ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਧਰਤ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ 'ਚ ਹੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਇੰਜ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੂਰਬਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚਲੇ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਾਹਕ ਬਣਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਮਨਫ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਖੁੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਲੁੱਡੀ ਅਤੇ ਸੰਮੀ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅੰਗ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇੰਜ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਬਦਲੀ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਛੁੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੰਜ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਸਬਾਲਟਰਨ, ਨਿਗੂਣੇ, ਦੁਜੈਲੇ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉਤੇ ਧੱਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Tuesday, January 11, 2011
ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ : ਬਦਲਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ- ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ∗
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸੂਝ ਉਸਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ ਨਵਾਲੋਚਨਾ, ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦ, ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਚਿਹਨਵਿਗਿਆਨ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧਾਂਤੀਕਰਣ ਦੇ ਫੋਕਸ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਣਗੌਲੇ ਰੂਪ (ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ) ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਸਿੱਧਾਂਤ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ (narratology) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਅਵੱਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਬੱਧ ਚਿੰਤਨ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਕਥਾਨਕੀ ਵਿਉਂਤ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਨਾਟਕੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਬਿਰਤਾਂਤ' (narrative) ਦੇ
ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਬਿਰਤਾਂਤ' ਨਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮਕਾਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਨਿਰੋਲ 'ਕਥਾ' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਕਥਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਗਾਲਪਨਿਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਿਰੋਲ ਗਲਪ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਜੀਵਨੀ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਉਹ ਸਮੂਹ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਥਾਕਾਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।1
ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਵਿਵੇਚਨ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਜਾਂ
ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਨੇਮ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦਵਿਧੀ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨਵੇਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਤੋਦੋਰਪਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ੧੯੬੯ ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘Grammaire du Decameron’ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਬੋਕਾਸ਼ਿਉ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਮਾੱਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨਕਾਰੀ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਤੋਦੋਰੋਵ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ narratologie (ਬਿਰਤਾਂਤ-ਵਿਗਿਆਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ / ਬਿਰਤਾਂਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸੰਕਲਪ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ mਹੈ। ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਕਾਸ-ਯਾਤਰਾ, ਇਸਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਬਾਕਇਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੀ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਰੇਖਾ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਉ ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਕ ਵਿਚ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪਰਾੱਪ, ਆਈਖ਼ਨ ਬੌਮ, ਰੋਮਨ ਯਾਕੋਬਸਨ, ਵਿਕਟਰ ਸ਼ਕਲੋਵਸਕੀ ਅਤੇ ਬੋਰਿਸ ਤੋਮਾਸ਼ੇਵਸਕੀ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇਸ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਕਲਾ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਰੂਪਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਂਤੀਕਰਣ ਦੇ ਫੋਕਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸਦੇ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਕਈ ਮੁੱਲਵਾਨ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪਰਾੱਪ ਦਾ ਨਾਮ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਪਰਾੱਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘Morphology of the Folk Tale’ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਪਰੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਂਤ ਦੀ ਰੂਪਵਿਗਿਆਨਕ (morphological) ਵਿਧੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਕਥਾ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾੱਪ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ (morphological functions) ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰਾਂ (spheres of actions) ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸਤੂ-ਮੂਲਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਕਥਾ (ਸਟੋਰੀ) ਤੇ ਕਥਾਨਕ (ਪਲਾਟ) ਦੇ ਪਰੰਪਰਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਨਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਾ ਤੇ ਕਥਾਨਕ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਫੈਬੁਲਾ (fabula) ਤੇ ਸੁਜੇਤ (sjuzhet) ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪੀ ਜੁੱਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੈਬੁਲਾ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਵਸਤੂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਜੇਤ ਉਸ ਅੰਤਰ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਸਦੇ ਦੋ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੱਖਾਂ – ਬਿਰਤਾਂਤ (narrative) ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ (narration) - ਦੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ
ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮੁੱਢਲਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਭਰਪੂਰ ਵਿਕਾਸ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦਾ ਉਦੈ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਚਿੰਤਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਸਤੂ-ਮੂਲਕ / ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ / ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਚਿੰਤਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸੋਸਿਊਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਨ ਉੱਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉੱਭਾਰ ੧੯੬੦ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਇਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੋਸਿਊਰ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੰਨਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਨੇਮ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਉਸਦੀ ਇਕਾਲਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਸਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਵਰਤੋਂ (parole) ਨਾਲੋਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ (langue) ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸੋਸਿਊਰ ਦੇ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾੱਡਲ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਕਥਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਚਿਹਨ ਅਤੇ ਚਿਹਨਿਤ (signifier / signified) ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਚਨਾਵਦੀ ਸੂਝ-ਮਾੱਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਾ (story, fabula, narrative) ਤੋਂ ਭਾਵ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਚਿਹਨਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾਕਾਰੀ (plot, sjuzhet, narration, narrative-discourse) ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਚਿਹਨਕ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਥਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਸ ਸੰਰਚਨਾਵਦੀ ਦੌਰ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ,
ਲੇਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ, ਯੇਰਾਦ ਯੇਨੇਟ, ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਅਤੇ ਤੋਦੋਰੋਵ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ (ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ) ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਥਾਨਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤਕ
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਮਿਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ “An Introduction to the Structural Analysis of
Narratives” ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਉੱਘੜਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੇਰਾਦ ਯੇਨੇਟ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਟੈਕਨਲੋਜੀ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ (narrator) ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਪ੍ਰਵਰਗ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਫੋਕਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਜੁਗਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਲੇਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਨੇ ਮਿਥ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਂਤ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ-
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾੱਡਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਸੋਸਿਊਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ Structural Anthropology ਵਿਚ ਮਿਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਪਵਿਆਪੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਆਕਰਣ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਮਿਥ ਦੀ ਅਰਥਗਤ ਸੰਰਚਨਾ (semantic structure) ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੇਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਿਥਕ ਕਥਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਡਿਡ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮਿਥਕ ਕਥਾ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ-ਮੂਲਕ (syntagmatic) ਪਾਸਾਰ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਡਿਗਮੈਟਿਕ (paradigmatic)ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ
ਮਿਥਕ ਕਥਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਅਰਥਗਤ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਲੇਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਈਡਿਪਸ ਦੀ ਮਿਥਕ ਕਥਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਅਰਥਗਤ ਮੂਲ ਵਿਰੋਧਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਗੀ ਰਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਧੀ ਬਹੁਤੀ ਮਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿਉਂਜੋ ਇਹ ਮਿਥਕ ਕਥਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਨੂੰ ਸਰਲੀਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘਟਾਕੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਸੀ। ਬਾਦ ਵਿਚ ਲੇਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਕ ਆਦਮ-ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਮਿਥਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਚਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕ ਏ. ਜੇ ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਨੇ ਵੀ ਸੋਸਿਊਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘actantial model’ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥਗਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਅਰਥਗਤ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ actants ਦੇ ਹਵਾਲੇ
ਨਾਲ ਵਾਚਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹੋਰ ਸਰਲੀਕਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ
ਦੇ ਨਿਮਨ-ਅੰਕਿਤ ਤਿੰਨ ਵਿਰੋਧ ਜੁਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ :
1. Subject / Object ( ਕਰਤਾ (ਵਿਅਕਤੀ) / ਵਸਤੂ )
2. Sender / Receiver ( ਪ੍ਰੇਸ਼ਕ / ਗ੍ਰਾਹਕ )
3. Helper / Opponent ( ਸਹਾਇਕ / ਵਿਰੋਧੀ )
ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਿੰਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਵਿਰੋਧ-ਜੁੱਟਾਂ ਦੇ ਜੋੜਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ
ਹਨ। ਇਸ ਐਕਟਾਂਸ਼ੀਅਲ ਮਾੱਡਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਅਰਥਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਰੋਧ-ਜੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਥਾਨਕੀ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਵੇਕਪੂਰਣ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਕਥਾਨਕੀ ਪੈਟਰਨ – ਕਾਮਨਾ-ਜਿਗਿਆਸਾ-ਉੱਦੇਸ, ਸੰਦੇਸ਼-ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ - ਬਿਰਤਾਂਤ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਰਥ-ਸਾਰਥਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਕਰਤਾ / ਵਸਤੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਜੁੱਟ ਕਾਮਨਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਂ ਉੱਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਥਾਨਕੀ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੇਸ਼ਕ / ਗ੍ਰਾਹਕ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਜੁੱਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ।
ਮਾਨਵ-ਸਿਰਜਿਤ ਸਮੂਹ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਗਤ ਵਿਰੋਧ-ਜੁੱਟਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਨਕੀ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰੇਮਾਸ ਵਾਂਗ ਤੋਦੋਰੋਵ ਅਤੇ ਯੇਰਾਦ ਯੇਨੇਟ ਨੇ ਵੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ
ਦਿੱਤਾ। ਤੋਦੋਰੋਵ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਮਾੱਡਲ ਉੱਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ – ਅਰਥਮੂਲਕ, ਵਿਨਿਆਸਮੂਲਕ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਮੂਲਕ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੇਰਾਦ ਯੇਨੇਟ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ 'ਕਿਰਿਆ' (verb ) ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ (tense / mood / voice) ਨੂੰ ਮਾੱਡਲ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਦੀ ਸਿਰਜਣ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਧਰਾਤਲਾਂ - ਕਥਾ, ਪ੍ਰਵਚਨ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ - ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਵੇਚਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉੱਦੇਸ਼ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵਸਤੂਮੂਲਕ / ਵਿਗਿਆਨਕ (?) ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ
ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਖਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਧਿਐਨ-ਮਾੱਡਲ 'ਵਾਕ' ਅਤੇ 'ਵਿਆਕਰਣ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਚਿਹਨਾਂ ਦੇ ਬੰਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ (closed system) ਵਜੋਂ ਵਾਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਰਥ-ਸਿਰਜਣ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪਵਾਦੀ ਝੁਕਾਉ ਕਾਰਣ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਤਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ 'ਸੰਰਚਨਾ' ਅਤੇ 'ਤਕਨੀਕ' ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਦੀ ਸੀਮਾ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਰਹੱਸ ਛੁਪਿਆ ਹੈ।
੧੯੮੦ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਖੌਤੀ ਵਸਤੂਮੂਲਕ / ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਬੰਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਹਰੋਂ ਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।2
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਜੋ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪਰਿਪੇਖ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਇਕ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮਹਤਵ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਰੂਪਵਾਦੀ/ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਇਸਦੇ ਅਗਲੇਰੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਇਸਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਵੱਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਖ ਲਵੋ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਜਾਂ ਉੱਤਰ- ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ। ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਹਨ?
ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ 'ਵਾਕ' ਆਧਾਰਿਤ
ਵਿਆਕਰਣਕ ਮਾੱਡਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਵਚਨ' (discourse) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਚਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਥੇ 'ਵਾਕ' ਇਕ ਬੰਦ ਸੰਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ-ਰਹਿਤ ਸਵੈ-ਆਧਾਰੀ ਅਧਿਐਨ ਸੰਭਵ ਹੈ ਓਥੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਸੰਗ-ਸਹਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਚਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਰਥ-ਸਾਰਥਕਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਖ਼ਤਿਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਸੁਭਾ ਸੰਵਾਦੀ (dialogical) ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪਾਠ ਹੋਰਨਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪਾਠਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸੰਰਚਨਾ (?) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਾਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪਾਠ (text) ਅਤੇ ਅੰਤਰਪਾਠ (intertext) ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਚਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਆਖਿਆ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਸੰਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਇਕਾਗਰ ਜਾਂ ਇਕਹਿਰਾ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਬਹੁ-ਵਚਨੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ ਵਿਚੋਂ ਅਨੇਕਾਰਥੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਪਾਠਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਵਾਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਿਆਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਸੂਝ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਠ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਪਾਠ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਮਹਤਵਯੋਗ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ
ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ, ਯੱਕ ਦੇਰੀਦਾ, ਯੱਕ ਲਾਕਾਂ, ਅਤੇ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਚਿਹਨਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵਿਭਿੰਨ ਕੋਡਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦੇਰੀਦਾ ਨੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿਚਲੀ ਅਰਥ-ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਲਈ differance, trace ਅਤੇ supplement ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ। ਦੇਰੀਦਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਰਚਨਾ (deconstruction) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਸ ਚਿੰਤਨ-ਵਿਧੀ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਬਦਲ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।3
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਕੰਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਅਰਥਸਾਰਥਕਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਧਰਾਤਲ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ।
ਅਜੋਕੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਭਰਪੂਰ
ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਹਥਲੇ ਪਰਚੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਥੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਢੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਅਤੇ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਨਾਲ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰ ਜੋੜਦਿਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ
ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਂਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵਿਧੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਰਥਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਬਹੁਵਚਨੀ ਕੋਡਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਪੜ੍ਹਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ "S/ Z" ਵਿਚ ਬਲਜ਼ਾਕ ਦੇ ਨਾਵਲੈੱਟ ਸਾਰਾਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕੋਡਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵਾਚਦਿਆਂ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕੋਡ ਹਨ - ੧. ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ
ਕੋਡ (hermeneutic code)੨. ਅਰਥਮੂਲਕ ਕੋਡ (semic code) ੩. ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕੋਡ (symbolic code) ੪.
ਕਾਰਜਮੂਲਕ ਕੋਡ (proairetic code) ਅਤੇ ੫. ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੋਡ (cultural code)। ਇਹ ਕੋਡ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਰਥ-ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਕੋਡ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਹਰ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ ਕੋਡ ਅਰਥਮੂਲਕ ਕੋਡ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਚਨਾ ਦੀ ਥੀਮਕ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਕੋਡ (symbolic code) ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਥਾ ਕੋਡ (ਕਾਰਜਮੂਲਕ ਕੋਡ) ਬਿਰਤਾਂਤ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾਨਕੀ ਜੁਗਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਤੇ ਆਖਰੀ ਕੋਡ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੋਡ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰੰਪਰਕ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਡਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅਰਥ-ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਤ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਸਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਕ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਨੇ ਵੀ ਅਜੋਕੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “The Political Unconscious” ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸਾਮਾਜਿਕ-ਪ੍ਰਤੀਕਤਮਕ ਕਾਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਤ-ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਨਿਰੋਲ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਅਵਚੇਤਨ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਚੇਤਨ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਾਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਕ ਬਣਤਰ (socio-economic formation) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜੇਮਸਨ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਧਰਤਲਾਂ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਾਤਲ ਕਥਾ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਉਸ ਸਾਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਅਰਥ-ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਧਰਾਤਲ ਰਚਨਾ ਨੂੰ
ਸਾਮਾਜਿਕ ਆਰਥਕ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਵਾਚਣ ਦਾ ਸੁਝਾਉ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।। ਜੇਮਸਨ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਰਚਨਾ ਜਿਥੇ ਕਥਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਇਸ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਾਮੂਹਿਕ ਵਰਗ-ਪ੍ਰਵਚਨ (collective class-discourse) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਚਣ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਸ ਸਿਆਸੀ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਮਸਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਧਰਾਤਲ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਚਿਹਨ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਧਾਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਸੰਗਠਨ ਵਿਚੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵਿਧੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ
ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸਦੇ ਪਾਠਕੀ ਤੱਤਾਂ, ਉਸਦੀਆਂ ਚਿਹਨਕੀ ਜੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਧਾਮੂਲਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਵਰਗ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ / ਉੱਤਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਕੋਡ ਰਾਹੀਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਵਾਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਜੇਮਸਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਜਾਂ ਪੂਰਕ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਦਾ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਕੋਡ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਬਹੁਵਚਨੀ ਅਰਥ-ਧੁਨੀ ਸੁਣਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇਮਸਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਉਨਾਂ ਬਹੁਵਚਨੀ ਅਰਥ-ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰ (ਜਾਂ ਨਾਟਸ਼ਾਸਤਰ) ਵਿਚ ਹੀ ਬੱਝ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਰੂਪ (ਜਾਂ ਤਕਨੀਕ) ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਇਸਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਾ ਅਤੇ ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਪਰੰਪਰਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਰਹੱਸ ਲੱਭਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਨੇ ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਵਿਵੇਚਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਬੁਲੰਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਸਤੂਮੂਲਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਵਿਵੇਚਨ
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ
ਇਕ ਬਾਕਾਇਦ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਉਸਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਵਾਚਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ
ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਨਿਰਪੇਖ / ਰੂਪਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਅਖੌਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਇਸ ਨਵੇਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਹੀ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
∗ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੌਫੈਸਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ।
1 1 “narrative is central to the representation of identity, in personal memory and self-representation or in
collective identity of groups such as regions, nations, race and gender.”
Mark Currie, Postmodern _arrative Theory, P.2
2 “Poststructuralist narratology moved away from the assumed transparency of the narratological analysis
towards a recognition that the reading, however objective and scientific, constructed its object. Structure
became something that was projected onto the work by a reading rather than a property of a narrative
discovered by the reading.”
Mark Currie, Postmodern _arrative Theory, P.2-3.
3 "1 “[Differance] constitutes the conditions of possibility for meaning in language. As opposed to
Saussure’s fixed conception of meaning as a structure of difference, however Derrida’s neologism is meant to capture the ceaseless movement of meaning which is a condition of its production, i.e. that
meaning is simultaneously ‘differential’ and ‘deffered’”
Andrew Edgar and Peter Sedgwick (eds.) Key Concepts in Cultural Theory,Routledge, p-116.
Wednesday, January 5, 2011
ਪੁਨਰਪਾਠ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਤੇ ਕੁਪਾਠ ਦੇ ਖਤਰੇ-ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ
ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਅਰੁਣ ਆਦਿਤਿਆ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ
ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਪੁਨਰਪਾਠ ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ , ਯਾਨੀ ਪੁਨਰਪਾਠ ਹੈ ਕੀ ?
ਪੁਨਰਪਾਠ ਯਾਨੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ । ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ । ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਹੈ । ਪਰ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇੱਕ ਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਹੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਮੂਲਪਾਠ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦ ਪ੍ਰਸਤੀ ਜਾਂ ਫੰਡਾਮੇਂਟਲਿਜਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਹਰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ - ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਪੁਨਰਪਾਠ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਵਧਾਰਣਾ । ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦਰਅਸਲ ਉਸਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੰਦਰਭ ਬਦਲ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਥ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਪੁਨਰਪਾਠ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਬਿਲਕੁੱਲ , ਖਤਰੇ ਤਾਂ ਹਰ ਚੀਜ ਵਿੱਚ ਹਨ । ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਨਰਪਾਠ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ । ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖਕੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਾਡੇ ਕਥਾਵਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਉਹ ਸਥਾਨ - ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂਡ ਵੇਖਕੇ ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਦੀਆਂ ਚੌਪਾਈਆਂ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ - ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਪੁਨਰਪਾਠ ਨਹੀਂ ਅਵਸਰਵਾਦ ਹੈ । ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੈ , ਓਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਾ ਮੌਕੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੈ । ਮੂਲਵਾਦ ਅਤੇ ਅਵਸਰਵਾਦ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਘਾਤਕ ਹਨ । ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਤਮਾਮ ਵੱਡੇ ਵਿਚਾਰਕ ਇਸਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ । ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ – ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
ਅਖੀਰ ਪੁਨਰਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪਫਾਰਮੂਲਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ । ਹਰ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਪਾਠ ਹੋਰ ਇੱਕ ਜਰੂਰੀ ਪੁਨਰਪਾਠ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਆਣਿਆ ਜਾਵੇ ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਮਾਂ ਸੰਦਰਭ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਟੇਕਸਟ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਟੇਕਸਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਲਈ ਠੀਕ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ । ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸੀ ਪਾਠ ਜਾਂ ਉਕਤੀ ਦਾ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ । ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਾਠ ਇੱਕ ਹੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਲੋਕ ਦੋ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਿੱਟੇ ਭਲੇ ਹੀ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਰਤਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਤੋਂ ਹੋਕੇ ਵੀ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਕ ਗੀਤਾ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ । ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ , ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ । ਤਿਲਕ ਨੇ ਗੀਤਾ ਰਹੱਸ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਕਰਮ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ । ਜੋ ਗੀਤਾ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ , ਉਹੀ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਉਸੀ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਤੇ ਝੂਲ ਰਹੇ ਸਨ । ਇੱਕ ਹੀ ਗੀਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ , ਤਿਲਕ ਲਈ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਤੀਜਾ ਸੀ । ਵੇਦ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਅਰਥ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਸੀਪੀਆਈ , ਸੀਪੀਆਈ ਐਮ ਐਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਕਿੰਨੇ ਸੰਗਠਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਪਾਠ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਕੁਪਾਠ ਦੇ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ । ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਕੁਪਾਠ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ ।
ਕੁਪਾਠ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਤਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ -
ਹਰਿਤ ਭੂਮੀ ਤ੍ਰਣ ਸੰਕੁਲ ਸਮੁਝਿ ਪਰਹਿੰ ਨਹਿੰ ਪੰਥ
ਜਿਮੇ ਪਖੰਡ ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਲੁਪਤ ਹੋਂਹਿ ਸਦਗ੍ਰੰਥ ।
ਸਦਗ੍ਰੰਥਾਂ ਯਾਨੀ ਚੰਗੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਖੰਡ - ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਸਦਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਲੁਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ।
ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਪਾਠ ਜਾਂ ਕੁਪਾਠ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ਕਰ ਦਿਓ ਤਾਂ ਪੁਨਰਪਾਠ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
ਬਿਲਕੁਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਪੁਨਰਪਾਠ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੁਨਰਮੁਲੰਕਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ । ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਬੀਰ , ਸੂਰ , ਤੁਲਸੀ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਖੁਦ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬੋਧ ਇਸਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ । ਜੀਤੇ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ , ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ । ਤਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋਇਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਹਨ । ਇਸਦਾ ਉਲਟਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਪਦ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪਦ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਹ - ਵਾਹ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਜਿਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਨਰਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਇਤਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਤਾਂ ਸਾਹਿਤਿਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਸੇਂਸੇਕਸ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਪੁਨਰਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਫੈਸਲਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ । ਮਸਲਨ ਨਾਗਾਰਜੁਨ , ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਤਰਿਲੋਚਨ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਸ਼ ਮੇਹਿਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਗਿਆ । ਲੇਕਿਨ ਸਮੇਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ , ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ?
ਇਨਾਮ ਸਾਹਿਤਕ ਕੱਦ ਨਾਪਣ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਛੋਟੇ - ਮੋਟੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਛੱਡੀਏ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸੌਟੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਟਾਲਸਟਾਏ ਨੂੰ ਨੋਬੇਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । ਅਤੇ ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਤਾਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਲੂ ਦਾ ਬੋਰਾ ਕਹਿਕੇ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਜੋਰ ਕਿਰਿਆ ਸੀ । ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਕਈ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ । ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਗਿਆਨਪੀਠ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ , ਇਹ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮਹਾਕਵੀ ਨਿਰਾਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ , ਜਦ ਕਿ ਪੰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । ਹਜਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । ਦਿਨਕਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਬੱਚਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ । ਨਿਰਾਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਗਿਆਨਪੀਠ ਮਿਲਿਆ ।
ਪੁਨਰਪਾਠ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਹਨ । ਤੁਸੀਂ ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਦਾ ਪੁਨਰਮੁਲੰਕਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੁਕਦਮੇਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।
ਪੰਤ ਜੀ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ , ਕਈ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਤ ਜੀ ਦਾ ਉਠਾਨ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ । ਪੱਲਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰਚਨਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਬਜਾਏ ਕਰਮਿਕ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ । ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਨਿਰਾਲਾ ਦੀਆਂ ਆਰੰਭਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਮਜੋਰ ਸਨ , ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ । ਪੰਤ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਕਾਮਾਇਨੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਨਿਰਾਲਾ ਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਜਾ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਵੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ । ਮਹਾਦੇਵੀ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਧਰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਜੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ । ਮੈਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਉੱਥੇ ਕਹੀ ਸੀ । ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਜੈਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਉਪਨਿਆਸ ਵੀ ਲਿਖੇ । ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਦਖਲ ਕਿੰਨਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਲਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਹਿਲਾ ਹੈ , ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ , ਤੀਜਾ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਪੰਤ ਜੀ ਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਪਾਠ ਮੇਰਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ।
ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਵਿਮਰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਮਸਲਨ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਿਰਹ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦੀ ਕਵੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਲੇਕਿਨ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨਾਰ - ਵਿਮਰਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ‘ਮੈਂ ਨੀਰ ਭਰੀ ਦੁੱਖ ਕੀ ਬਦਲੀ’ ਵਰਗੀ ਵੇਦਨਾਮਈ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਰੀ - ਵਿਮਰਸ਼ ਦੇ ਸੂਤਰ ਹਨ । ‘ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਭ ਕਾ ਕੋਈ ਕੋਨਾ , ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਕਭੀ ਆਪਨਾ ਹੋਨਾ’ ਕੀ ਨਾਰੀ ਦੇ ਸਪੇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ?
ਬਿਲਕੁਲ ਮਹਾਦੇਵੀ ਸਿਰਫ ਵਿਰਹ - ਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦੀ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇਜਸਵਿਤਾ ਵੀ ਹੈ । ‘ਰਾਤ ਕੀ ਉਰ ਮੇਂ ਦਿਵਸ ਕੀ ਚਾਵ ਕਾ ਦੇਵਤਾ ਹੂੰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇਜਸਵੀ ਸਤਰਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ । ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾਧਰਮਿਤਾ ਦੀ ਸਮਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਅੱਜ ਨਾਰੀ - ਵਿਮਰਸ਼ , ਦਲਿਤ - ਵਿਮਰਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਤੇ ਢੇਰਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆ ਰਹੀ ਹਨ । ਉਸਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਸਤਰਿਾਔਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆ ਰਹੀ ਹਨ । ਹਾਂ , ਕੁੱਝਆਤਮਕਥਾਵਾਂਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਆਈਆਂ ਹਨ , ਜਿੰਨਾ ਵਿੱਚ ਤੀਵੀਂ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਪੇਸ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ।
ਪੁਨਰਪਾਠ ਦਾ ਕੰਮ ਅਗਲੀ ਪੀੜੀਆਂ ਤੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪੁਨਰਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ?
ਜੇਕਰ ਪੁਨਰਪਾਠ ਦਾ ਅਰਥ ਮੁੜਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਲੇਖਕ ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਚਨਾਕਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਲੋਚਕ , ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵੀ ਮੁੜਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਅਧਿਅਨ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ੨੫ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ , ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਨੀ ਹੀ ਸਟੀਕ ਲੱਗੇ । ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖੋ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਆਚਾਰਿਆ ਹਜਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਦੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਹੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧ ਦਿਸਦਾ ਹੈ । ਸੁਚੇਤ ਲੇਖਕ - ਕਲਾਕਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਦਵੰਦ ਤੋਂ ਗੁਜਰਦਾ ਹੀ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ , ਉਹ ਗਲਤ ਸੀ , ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਤੇ ਅਟਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਹੀਂ , ਸਗੋਂ ਹਠਧਰਮੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕ ਲੇਖਕ ਲਗਾਤਾਰ ਆਤਮਾਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਨਵਿਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
ਦੂਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਤੀਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਤਿਆਰੀ ਹੈ ?
ਦਰਅਸਲ ਦੂਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਦੂਸਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ । ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
Thursday, December 23, 2010
ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਸੁਣੀ ਸੀ ‘ਦ ਕੈਚਰ ਇਨ ਦ ਰਾਈ'ਦੀ
ਮੈਂ ਜੇ ਡੀ ਸੇਲਿੰਗਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਦ ਕੈਚਰ ਇਨ ਦ ਰਾਈ’‘The Catcher in the Rye’ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ , 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ , ਤੱਦ ਇਸਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਸੀ । ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸੇਲਿੰਗਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ , ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ । ਖੋਜ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ । ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ , ਕੇਵਲ 218 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੋਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਲਡੇਨ ਕਾਲਫੀਲਡ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਵਯੁਵਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ , ਜਿਸਨੂੰ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸਕੂਲੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ - ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੀ - ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਇਸਦਾ ਬਿਆਨ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਸਰਲ ਜਿਹੇ ਕਥਾ – ਸੂਤਰ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ – ਛੋਟੀਆਂ ਅਜੁੜਵੀਆਂ - ਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ।
ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1951 ਵਿੱਚ ਹੈਮਿਸ਼ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੁਆਰਾ ਗਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਪੇਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1958 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਛਪਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ - ਦੋ ਵਾਰ ਵੀ । ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ - ਜਿਹਾ ਨਾਵਲ ਹੈ , ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਾਂ ਕੀ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸਕੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ? ਅਖੀਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੰਨਾ ਚਰਚਿਤ ਹੋਇਆ ?
ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੜ੍ਹੇ , ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਪਲਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਨਾ ਨਹੀਂ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਤਾਜੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਜੋਰ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਲਾਟ ਦਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਵਾਂਪਣ ਸੀ ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ , ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ , ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ - ਜਿਹਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਜੋ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ , ਹੋਂਦਵਾਦ ਅਤੇ ਨਕਾਰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ‘ਨਵਲੇਖਣ’ ( ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ , ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ , ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਐਂਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਏਬਸਰਡ’ ਵਰਗੇ ਉਪਸਰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧਾਵਾਂ ( ਐਂਟੀ - ਸਟੋਰੀ , ਐਂਟੀ - ਨਾਵਲ , ਏਬਸਰਡ ਡਰਾਮਾ ਆਦਿ ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ’ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ‘ਅਕਵਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਹਾਣੀ’ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ । ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਸ ‘ਨਵਲੇਖਣ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਪਲਾਟ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਵਾਂ ਸੀ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਉਸ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ , ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣਕੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੁਤਵਸ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ।
ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਕਿਸੇ ਕਲਾ - ਰੂਪ , ਕਲਾ - ਸਿੱਧਾਂਤ ਜਾਂ ਰਚਨਾ - ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ , ਸਗੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਉਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ । ਸਾਹਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ । ਉਸਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸਦੇ ਵਿਕਾਸਮਾਨ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਮਕਰਣ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ - - ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਵਾਦ , ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ , ਆਦਰਸ਼ਮੁਖੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ , ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਹੁਣ ਭੂਮੰਡਲੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ । ਉਂਨੀਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰੌਢ਼ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ , ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ , ਰੂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
ਬੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ੍ਵਾਧੀਨਤਾ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਏਸ਼ੀਆ , ਅਫ੍ਰੀਕਾ ਔਰ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਨਵੀਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਖਟਕਣ ਲਗਾ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ - ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਔਜਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਹੋਇਆ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ । ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ , ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲਗਾ । ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ - ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਪਰਚਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ‘ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ’ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ , ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੇਹੱਦ ਵਡਿਆਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
The Catcher in the Rye ਉਸੀ ਦੌਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅਸਲੀ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਵਾਦ - ਵਿਰੋਧੀ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਬਸ ਦਾ ਨਹੀਂ , ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕੋਈ ਆਲੋਚਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਮੈਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ , ਉਹ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ , ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਪਾਠਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਏਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਕਿਉਂ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ - ਜਿਹਾ ਨਾਵਲ ਲਗਾ ? ਕਿਉਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਇਆ ?
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਵਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦ - ਵਿਰੋਧੀ ਰਚਨਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਕਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਮਸਲਨ , ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਸਾਰ - ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ । ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ । ਸਮਾਜਵਾਦ - - ਚਾਹੇ ਉਹ ਜੈਸਾ ਵੀ ਸੀ - - ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਚੁਣੋਤੀ ਵੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ - ਖਾਸ ਤੌਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ - ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅਮਰੀਕਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਾਲਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉੱਤੇ ਬਾਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਂਤਰਿਕ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਬਜਾਏ ਦਬਾਉਣ , ਛਿਪਾਉਣ , ਉਸਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਟਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਜਕ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਟਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਨੈਤਿਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁਖਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ । ਜਿਸ ਸਮੇਂ The Catcher in the Rye ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ - ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕ ‘ਪਰਮਾਣਿਕਤਾ’ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਪੱਛਮ ਦੀ ਦੇਖਾਦੇਖੀ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਈ । ਉਸੇ ਦੇ ਚਲਦੇ ਇੱਥੇ ‘ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪਰਮਾਣਿਕਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਹੱਡ ਬੀਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਚਿਤਰਣ’ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
The Catcher in the Rye ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਕਿੱਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਦ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਵਯੁਵਕ ਨਾਇਕ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ phoney ਅਤੇ genuine ਦੇ ਦਵੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ phoney ਲੱਗਦੀ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ genuine ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ phoney ਸ਼ਬਦ ਇੰਨੀ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੰਨ ਲਉ ਇਹ ਨਾਵਲ ਦਾ ਥੀਮ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ key - word ਹੋਵੇ । ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਇਸਕਾ ਨਾਇਕ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੇ genuine ਲੱਗਦੇ ਹੋਣ , ਅੱਜ ਦੋਨੋਂ ਹੀ phoney ਲੱਗਦੇ ਹਨ !
ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ , ਨਾਵਲ ਦਾ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਬਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :
I keep picturing all these little kids playing some game in this big field of rye and all . Thousands of little kids , and nobodys around - - nobody big , I mean - - except me . And Im standing on the edge of some crazy cliff . What I have to do , I have to catch everybody if they start to go over the cliff - - I mean if theyre running and they dont look where theyre going I have to come out from somewhere and catch them . Thats all Id do all day . Id just be the catcher in the rye and all . I know its crazy , but thats the only thing Id really like to be .
ਇਹੀ ਹੈ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਥੀਮ । ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਜਿਸ ਭਾਵੁਕਤਾਪੂਰਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ 1950 - 1960 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ genuine ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋ , ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ phoney ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।
ਉਪਰੋਕਤ ਟੂਕ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਰਾਈ ਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਆਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਰਾਬਰਟ ਬਰਨਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਤਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਰਾਬਰਟ ਬਰਨਸ ( 1759 - 1796 ) ਅਠਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਕਵੀ ਹਨ , ਜੋ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨਤਮ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਤਾਰ ਹੈ - - If a body meet a body comming through the Rye । ਸੇਲਿੰਗਰ ਨੇ meet ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ catch ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ Catcher in the Rye ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।
ਬਹਰਹਾਲ , ਮੈਨੂੰ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਬਰਟ ਬਰਨਸ ਦੀ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ , ਜਿਸਦੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਕਵੀ ਦੀ ਕੁੱਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ The Golden Treasury of the Best Songs and Lyrical Poems in the English Language ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ । ਚੰਗੇ ਭਾਗੀਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ 22 ਮਈ , 1961 ਦੇ ਦਿਨ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ । ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਉਲਟਿਆ - ਪਲਟਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਰਾਬਰਟ ਬਰਨਸ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਮਾਰੀਆਂ । ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ , ਜਿਸਦੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇਹ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਫੇਰ ਪੜ੍ਹਨੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈਆਂ :
To see her is to love her ,
And love but her for ever ;
For nature made her what she is ,
And never made anither !
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰੌਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਵਾਂ ਵਧਾ – ਚੜਾ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਣ ।
- - ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ
Friday, December 3, 2010
My Daghestan -RASUL GAMZATOV
TRANSLATOR'S FOREWORD
This book is the first piece of prose-writing by the well-known Soviet poet Rasul Gamzatov, who writes in Avar (a language spoken by 170,000 people) but has nevertheless won a nation-wide reputation. Indeed, he is a Lenin Prize winner and has been awarded the title of People's Poet of Daghestan. His verses have been translated into many languages and have found their way to the hearts of thousands of readers. He was born in 1923 in the tiny mountain village (aul) of Tsada in Daghestan. Daghestan, which means "land of mountains", is an autonomous republic (formed in 1920) situated largely on the N.E. slopes of the Main Caucasian Range, adjacent to the Caspian Sea. Its area is 14,700 sq miles and the population about 1,000,000, mostly Avars, Darghins, Lezghins and Kumyks, besides some smaller nationalities, all speaking their own languages. The capital is Makhach-Kala, on the shores of the Caspian. Rasul's father, Gamzat Tsadasa, was a well-known Avar poet. With this kind of background, it was, perhaps, natural for the son to follow in the father's footsteps. He has, in fact, extended the boundaries of his father's reputation. The longest journey Gamzat Tsadasa ever made was to Moscow; Rasul Gamzatov's travels have taken him to practically all parts of the world. Trained as a school-teacher, he worked for some time in the theatre and then on a local newspaper. He brought out his first volume of verse in 1937. His enrolment at the Moscow Institute of Literature was the turning point of his career. There he studied under the country's leading poets, and his poems were translated for the first time into Russian, their quality making them part of present-day Russian poetry. About forty collections of poems by Rasul Gamzatov have been published in Makhach-Kala and Moscow. I have already said that this book is his first essay into prose-writing. Its genre is unusual and somehow defies pigeonholing. The author himself calls it an introduction to a future book, but that is merely in a manner of speaking: it is, in fact, a complete book about himself, the poet's craft, love of country, and many other things the reader is sure to find of interest. It is a kind of autobiography and, in some measure, a confession. It is rich in Avar proverbs, sayings and folk wisdom, anecdotes both merry and sad, and thoughts about the meaning of life. Besides, it is, to use a well-worn phrase, full of the milk of human kindness. An excellent Russian translation by the writer and poet Vladimir Soloukhin came out in Moscow in 1967. I hope the reader will enjoy the reading as much as I have the translating. Julius Katzer
Wayfarer, if you dare walk past,
Be smote by hail and by thunder's blast!
Wayfarer, if you dislike my fare,
Thunder and hail smite me then and there!
(Inscription on a door)
If you fire at the past from a pistol, the future will shoot back from a cannon. Said by Abutalib
read more
मेरा दागिस्तान
Subscribe to:
Posts (Atom)