Showing posts with label Art. Show all posts
Showing posts with label Art. Show all posts

Sunday, January 2, 2011

एक रचनात्मक प्रक्रिया के रूप में डूडल

"हर कलाकार अपनी आत्मा में अपने ब्रश डालता है , और अपने अपने चित्रों में अपनी प्रकृति पेंट करता है . " हेनरी वार्ड बीचर


यह अच्छी तरह से स्थापित है कि हमारी रचनात्मक अभिव्यक्ति के बहुत बड़े भाग का अचेत मन में जनम होता है. अपनी रोजमर्रा की जिंदगी में रचनात्मक अभिव्यक्ति और समाधान का उपयोग करने के लिए , यह आवश्यक है कि आप बेहोशी में डुबकी लगाएं . डूडल  ऐसा करने का एक तरीका है. रचनात्मक डूडल .डूडल अचेतन को प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति में प्रस्तुत करने की अनुमति देता है . प्रतीकों के व्यक्तिगत के साथ ही सार्वभौमिक अर्थ होते हैं. जब आप एक समस्या या रचनात्मक नवाचार की तलाश के लिए एक उत्तर के लिए फंस रहे हैं, डूडल की तकनीक अचेतन मन की छिपी प्रतीकात्मक शक्तियों को काम में लगा देती है. प्रतीक अभिव्यक्ति का एक सार्वभौमिक साधन हैं. संस्कृति या भौगोलिक स्थिति के फर्क  के बावजूद, कुछ प्रतीकों का अर्थ पूर्ण भांति समान ना भी हों तो वास्तव में मानव स्पेक्ट्रम भर में एक जैसा अर्थ होता है. कार्ल जुंग ने सामूहिक अचेतन के ठेठ गुण के रूप में प्रतीकों की जांच का बीड़ा उठाया है. उन्होंने महसूस किया कि ब्रह्मांड , जिन विचारों को भाषा प्रसारित नहीं कर सकती उन्हें मूर्त कल्पना का उपयोग करके हमारे अचेतन मन में प्रतीकात्मक तौर से पेश करता है . प्रतीक वैश्विक भाषा है. डूडल  अनिवार्य रूप से हमारी सहज भावनाओं को स्वयं सचित्र प्रतीकात्मक रूप में व्यक्त करने की अनुमति देता है. इन प्रतीकों की व्याख्या उन अर्थों का अनावरण करने के लिए मदद कर सकती है जो हमारे रैखिक मन को स्पष्ट नहीं हो रहे हैं. एक प्रतीक एक छवि में एक पूरा विचार बता देता है. भाषा एक विचार व्यक्त करने के लिए प्रतीकों के एक रेखीय जुलूस पर निर्भर करती है. जबकि डूडल करते समय , शब्द स्वयं अपना निर्माण कर सकते हैं और इन को स्वीकार किया जाना चाहिए. लेकिन, मुख्य तौर पर  , डूडल अचेतन को चेतन मन से आलोच्नात्मिक विश्लेषण या निर्णय के बिना सतह पर आने की अनुमति देता है. डूडल की कला का अभ्यास करने के लिए निम्न कार्य करें: * आप जो कुछ सिरजने या हल करने का प्रयास कर रहे हैं पर ध्यान दें. मन में प्रारंभिक विचार या इच्छा पकड़ो और अपने आप को अच्चा हो एक तटस्थ पृष्ठभूमि (आकाश, एक सफेद दीवार, तटस्थ कालीन) पर एक रिक्त ताक या नरम ध्यान में जाने के लिए अनुमति दें. जैसे जैसे विचार और भावनाएं मन में आएं उन्हें साफ सफेद कागज के एक टुकड़े पर डूडल कर दें . * अपने आप को विशेष रूप से एक विचार पर ध्यान केंद्रित करने दीजिए और यह एक दोस्त के साथ चर्चा करें. जब आप बातें क्र रहे हैं और सुन रहें हैं आप साफ सफेद कागज के एक टुकड़े पर डूडल करते जाएँ. तुम क्या बना रहे हो उस की व्याख्या या रोक नहीं करनी है. बस जब आप डूडल कर रहे हैं अपने हाथ को आवेग का पालन करने दें. यह अच्छा है अगर तुम एक हल्की समाधि में जा सकें और चेतन मन से हट सकें. कुछ विषयों में यह स्वत: लेखन कहा जाता है. अंतर यह है कि स्वत: लेखन के लिए अनुक्रम में शब्दों पर ध्यान जाता है. यहाँ हम सिर्फ एक काल्पनिक तरीके से अचेतन मन में संलग्न हैं और उन छवियाँ को ज सतह पर लाई जाती हैं रिकॉर्ड करना चाहते हैं. जब आप डूडल समाप्त कर लेते हैं पेपर को कुच्छ समय के लिए एक तरफ रख दें . जब आपका मन ताजा हो आप उसको देखें जो आप ने उलीका है . आप को भावनाएं या विचार मिलने शुरू हो जाएँगे. आप डूडलों में वास्तविक संरचनाएं भी देख सकते हैं. हो सकता है आप ने अनजाने में एक संरचना के रूप में अपनी समस्या का समाधान तैयार कर लिया हो . डूडल  में नंबर भी शामिल कर सकते हैं. संख्याएं भौतिक दुनिया के एक सुविधाजनक माप से ज्यादा कुछ हैं. प्राचीन परंपराओं में वे मौलिक आयोजन सिद्धांत माना जाता था जो ब्रह्मांड को संरचना प्रदान करता है. वे शक्तिशाली रचनात्मक प्रतीक हैं. संख्याओं की रचनात्मक शक्ति का अध्ययन करके हम ठेठ अवधारणाओं से संपर्क कर सकते हैं जो प्रत्येक संख्या में ज़ाहिर होती हैं . कुछ लोग ज़हीन डूडलर  होते हैं जब वे टेलीफोन पर बात कर रहे हैं, एक बैठक में बैठे, एक व्याख्यान में भाग लेने या किसी भी निष्क्रिय वातावरण में बैठे हैं . इस डूडल से व्यक्ति के बारे महत्वपूर्ण और गहन जानकारी पता चलती है कि बह उस समय कैसे सोच रहा था, या जुंग के अनुसार अव्यक्त भावनात्मक संघर्ष या अप्रकट भावनाएं के बारे में पता चलता है . दरअसल, खुद को छोड़कर दूसरा कोई हमारी डूडल  की व्याख्या नहीं कर सकता. हालांकि कुछ प्रतीकों में गहरी सामूहिक अचेतन पर सार्वभौमिक अर्थ होना  मालूम होता है , लेकिन कैसे खुद अपने जीवन में इन प्रतीकात्मक भाव अनुभव हम में से प्रत्येक के लिए अद्वितीय है. आपका अवचेतन मन हर समय आपसे संपर्क करने के प्रयास में है. यह आमतौर पर अभ्यस्त सचेत विचार पैटर्न या भावनाओं से बंद रहता है. यह सांसारिक मानसिक सामान्य ज्ञान में भी डूब सकता है जो हम बार बार आपने ऊपर थोपते रहते हैं. अपने होश में इस को अधिमानतः हर दिन अभिव्यक्ति पाने की अनुमति देना जानें. जो रचनात्मक प्रक्रिया का पोषण करना चाहते हैं उन्हें अचेतन मन को इश्तेमाल में लाने  के लिए विभिन्न तरीकों की जरूरत है. डूडल  एक सरल आसान तकनीक है जिस का  दैनिक अभ्यास किया जा सकता है. कई अच्छी किताबें हैं जिन में प्रतीकों के विभिन्न सार्वभौमिक अर्थों का पता लगाया गया है. प्रतीकात्मक चित्रण के लिए मेरी एक सिफारिश दाऊद फोंटाना द्वारा ‘प्रतीकों के गुप्त भाषा’ है. चित्रों के साथ यह मानव इतिहास में प्रतीकों की एक व्यापक और पूर्ण अध्ययन है. एक और पुस्तक है जो संख्याएं के प्रतीकात्मक अर्थ शानदार तरीके से उजागर करती है माइकल एस स्क्नेद्र  द्वारा “ब्रह्मांड का निर्माण करने के लिए एक बगिनरस गाइड. ". यह एक अति उत्कृष्ट, बहुत पठनीय एक से दस तक की यात्रा" है . दोनों किताबें प्रतीक और संख्याओं की सार्वभौमिक भाषा के साथ आपको मिला देंगी. वहां से आप व्याख्या कर सकते हैं अपने खुद के डूडल की एक ऐसे तरीके  से जिस का आप के लिए अर्थ हो .


इंग्लिश में पढ़ें यहाँ

Wednesday, May 12, 2010

ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਕਾਡਵੇਲ : ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ-ਚੰਚਲ ਚੌਹਾਨ



ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਕਾਡਵੈਲ ਬਾਰੇ   ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ  1970  ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਉਹ ਮਾਹੌਲ ਅਚਾਨਕ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ  ਏ ਕਰਨ   ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ  ਇੱਕ ਈਵਨਿੰਗ  ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਟੀਚਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪਾਉਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਲੇਖਕੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ,  ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ , ਯੁਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਦਲਣ  ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ,  ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ,  ਅਤੀਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ,  ਸੋਧਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ  ਦੀ  ਗਹਿਮਾਗਹਿਮੀ ਸੀ ,  ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨਜਰੀਆ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ  ।  ਇਹ ਨਜਰੀਆ ਮਗਰਲੇ ਸੱਠਵਿਆਂ   ਦੇ ਸਰਵ ਨਿਖੇਧਵਾਦ ਤੋਂ  ਵੱਖ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਜਰੀਆ ਸੀ ,  ਸਮਾਜ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਸਿਆਣਕੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਜਰੀਆ ਸੀ ,  ਲੇਖਕ  ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਧ ਹੋਣ ਦਾ ਨਜਰੀਆ ਸੀ ,  ਉਹ ਉਸ ਸਾਠੋੱਤਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਊਲ ਹੀ ਜਲੂਲ ਹੈ  /  ਤਾਂ ਸੋਚਣਾ ਫਿਜੂਲ ਹੈ’  ।  ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਸ਼ਟੀ ਨਾਲ  ਲੈਸ ਰਾਜਨੀਤੀ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ  ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।  ਤਮਾਮ ਮੱਤਭੇਦਾਂ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਾਰਿਆਂ  ਦੇ ਦਿਲੋ  ਦਿਮਾਗਾਂ  ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ  ।  ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਜੀ  ਦੀ ਸਤਰ  ‘ ਸਮਾਂ ਹੈ ਸਾਮਵਾਦੀ’ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀਬੋਧ ਦੀ ਸਤਰ  ,  ‘ਤੈਅ ਕਰੋ ਕਿਸ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਸੀਂ  ’ ਉਸ ਦੌਰ  ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ  ।  ਰਚਨਾਕਾਰ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝ  ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ  ।  ਉਸ  ਜਮਾਨੇ  ਜੋ ਵੀ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ,  ਖਰੀਦ ਕੇ  ਜਾਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ  ਪੜ ਪਾਉਣ ਦੀ ਅਜੀਬ ਪਾਗਲਪਨ ਭਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸੀ  ।  ਉਸੇ  ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਇਲਿਊਜਨ ਐਂਡ ਰਿਅਲਿਟੀ’ ਵੀ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਖਰੀਦ ਲਈ ,  ਇਸ ਜਵਾਨ ਲੇਖਕ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ ਕਾਡਵੇਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ  ।  ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ  ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੋਈ  ਹੋਵੇ  ਜਿਨ੍ਹੇ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ  ਹੋਵੇ  ।
ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਕਾਡਵੈਲ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਸਪ੍ਰਿਗ ਸੀ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1907 ਨੂੰ ਲੰਦਨ  ਦੇ ਦੱਖਣ–ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 53 ਮੋਂਟਸਰੇਟ ਰੋਡ ਪਰ ਸਥਿਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ  ।  ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਿ ਡੇਲੀ ਐਕਸਪ੍ਰੇਸ ਨਾਮਕ ਅਖਬਾਰ  ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਖੋਹ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਰੇਡਫੋਰਡ ਜਾ ਕੇ  ਰਹਿਣਾ  ਪਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਯੋਰਕਸ਼ਾਇਰ ਆਬਜਰਵਰ ਨਾਮਕ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ  ।  ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚਾਹ ਕਾਡਵੈਲ ਵਿੱਚ ਸੀ ,  ਕਵਿਤਾ ,  ਨਾਵਲ  ,  ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ  ਲੈ ਕੇ  ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਫਿਜਿਕਸ ਜਾਂ ਹਿਸਾਬ  ,  ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ  ਨਾਲ  ਸਾਰੇ  ਦੇ ਸਾਰਤੱਤ  ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦੀ ਅਨਥੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ  ।  ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਾਡਵੇਲ ਲੇਨਿਨ  ਦੇ ਕਥਨ  ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ  ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਕਮਿਉਨਿਜਮ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖੋਖਲਾ ਸ਼ਬਦ ਭਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ , ਅਤੇ  ਇੱਕ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਧੋਖੇਬਾਜ਼  ,  ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁਖੀ  ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦਾ  ਹੈ  । ’ ਕਾਡਵੈਲ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬੀ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਬਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ,  ਜੇਕਰ ਮਾਰਕ‍ਸ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਣਾਉਂਦਾ  ਹੈ ,  ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਬਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗਰੇਟ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ  ਗਏ ਅਤੇ ਲੰਦਨ  ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਚ  ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋ ਗਏ  ।  ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਫਾਸਿਸਟਾਂ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਉੱਥੇ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ ,  ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਦਿਸੰਬਰ 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏੰਬੁਲੇਂਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ,  ਉੱਥੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ  ਚਲਾਣ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੰਸਟਰਕਟਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ,  ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੀਵਾਰ  ਤੇ  ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਖਬਾਰ ਵੀ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ  ।  ਉਥੇ ਹੀ 12 ਫਰਵਰੀ 1937 ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਡਵੈਲ ਮਾਰੇ ਗਏ  । ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਡਵੈਲ  ਦੇ ਭਰਾ ਥਯੋਡੋਰ ਨੇ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਜਨਰਲ ਸੇਕਰੇਟਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਛਪ ਰਹੀ ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਇਲਿਊਜਨ ਐਂਡ ਰਿਏਲਿਟੀ’  ਦੇ ਪਰੂਫ਼ ਵਿਖਾ ਕਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ  ਕਿ ਕਾਡਵੈਲ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ  ਵਾਪਸ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ,  ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਟੇਲੀਗਰਾਮ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ,  ਮਗਰ ਤੱਦ ਤੱਕ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ,  ਅਤੇ ਕਾਡਵੇਲ  ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਟੇਲੀਗਰਾਮ ਸਪੇਨ ਪਹੁਂਚ ਪਾਇਆ ਜਿਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ  ਥਯੋਡੋਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਨਰਾਜ ਰਹੇ  ।  ਕਾਡਵੈਲ ਦੀਆਂ   ਕਿਤਾਬਾਂ  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮਰਣੋਪਰਾਂਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਪਾਈਆਂ ,  ‘ਇਲਿਊਜਨ ਐਂਡ ਰਿਏਲਿਟੀ’ ਮੈਕਮਿਲਨ ਤੋਂ 1937 ਵਿੱਚ ਹੀ ਛਪ ਗਈ ,  ਜੋ ਖੁਦ  ਕਾਡਵੈਲ  ਦੇ ਕੇ  ਗਏ ਸਨ  ।
ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦ  ਦੀ  ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਡਵੈਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਹਾਸਲ ਕਰਨ  ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ ,  ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਕੋਲ ਅਜੇ ਸਭ  ਕੁੱਝ ਬਿਖਰਿਆ ਬਿਖਰਿਆ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਵਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਦੀ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ  ।  ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਡਵੈਲ ਨੂੰ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਵਸਤੁਸਥਿਤੀ ,  ਹਰੇਕ  ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰਵਸਤੁ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ  ਵਿਆਖਿਆਉਣਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਦੇਹਾਂਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ  ,  ਬਰੀਟੇਨ  ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਰਜ ਭਰੇ  ਲੰਮੈ  ਹੌਕੇ  ਨਾਲ  ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ  ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਚਰਮ ਪੰਡਤਾਈ ਨੂੰ ਸਰਾਹੇ ਵਗੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ  ।  ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਫਸੋਸ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਉਂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਦਵਾਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਹ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਵਿੱਚ ਅਭੂਤਪੂਰਵ  ਇਜਾਫਾ ਕਰਦੇ  ।  ‘ਦ ਕਰਾਇਸਿਸ ਆਫ ਫਿਜਿਕਸ’ ਜਦੋਂ 1939 ਵਿੱਚ ਛੱਪੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ‘ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੱਕ  ਕਰ ਦਿੱਤਾ ,  ਅਜਿਹੀ ਸਮਝ ਕਿਸੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ  ।  ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ  ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕਰ ਬੇਹੱਦ ਅਚਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’  ।  ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਰਿਵਿਊ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ  ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਆਰਥਕ ਆਧਾਰ ਦੁਆਰਾ  ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੇ  ਹਨ  ,  ਅਤੇ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪੰਡਤਾਈ ਨਾਲ  ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ  ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਨ  ਦਾ ਵਕਤ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ‘ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਨ’ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਗਲੀਆਂ  ਪੀੜੀਆਂ  ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ  ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਲੋਚਕ ਜਾਨ ਸਟਰਾਚੀ ਇਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੈ ਜਵਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ  ਅਚੰਭਿਤ ਸਨ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਗਿਆਨ  ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ,  ਉੱਡਨ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ  ਕਵਿਤਾ ,  ਜਾਸੂਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ,  ਕਵਾਂਟਮ ਮਿਕੈਨਿਕਸ ,  ਦਰਸ਼ਨਸ਼ਾਸਤਰ ,  ਪ੍ਰੇਮ ,  ਮਨੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਕ ਹਰ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਵਾਨ ਨੇ  ਕੁੱਝ ਕਹਿਣਾ ਹੈ  ।  ਸਟਰਾਚੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਡਵੈਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਸੀ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਡਵੈਲ  ਦੀ  ਸ਼ਖਸੀਅਤ  ਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ  ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼  ਮਜਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ  ।  ਸਟਰਾਚੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ,  ਲੇਫਟ ਰਿਵਿਊ ਨਾਮਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ  ਦੇ ਇਰਦਗਿਰਦ ਜਮਾਂ ਵੱਡੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵੀ ਕਾਡਵੈਲ  ਦੀ  ਲੇਖਣੀ  ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ  ।  ਇਸ ਪਤ੍ਰਿਕਾ  ਦੇ ਉਸ ਵਕਤ  ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਏਜੇਲ ਰਿਕਵਰਡ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ , ' ਫਰਦਰ ਸਟਡੀਜ ਇਸ ਡਾਇੰਗ ਕਲਚਰ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ,  ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਡਵੈਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ  ਦੀ ਅਸੀਮ ਆਕਾਂਖ਼ਿਆ  ਸੀ ,  ਡਾਕਟਰ ਫਾਸਟਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ   ਉਮੰਗੀ ਕਾਡਵੈਲ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ  ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ,  ਰਿਕਵਰਡ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚੇਤਨਾ ਪਰ ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਛਪਾਉਣ  ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ  ਦੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅਨੁਸੰਧਾਨਾਂ  ਤੋਂ ਆਉਟ ਆਫ ਡੇਟ ਨਾ  ਹੋ ਜਾਣ  ,  ਉਸ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਨੇ ਅਚੰਭੇ  ਭਰਿਆ ਜਵਾਬ ਲੇਖਕ  ਦੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ  ।  ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਸੀ ,  ਜਿਸਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ  ਕਾਡਵੈਲ ਹਰ ਬੌਧਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਾਮਾਜਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ  ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਹੋਰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਵਿਗਿਆਨਕ  ਕਾਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ,  ਉਹ ਸਮੱਸਿਆ ਚਾਹੇ ਫਿਜਿਕਸ  ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਹੋਵੇ  ,  ਜਾਂ ਸੌਂਦਰੀਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜਾਂ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪਤਨ ਦੀ  ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸੰਕਟ ਦੀ ਗੱਲ ਆਮ ਸੀ ,  ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੀ ਐਸ  ਏਲੀਅਟ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦ ਵੇਸਟਲੈਂਡ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ  ਥੀਮ ਲੈ ਕੇ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ ,  ਅਤੇ ਏਲਿਅਟ ਉਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ  ਖਾਸਕਰ ਭਾਰਤੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀਖ ‘ਦਾ ,  ਦਮਇਤੀ ,  ਦਯਾਧਵਾੰ’ ਵਿੱਚ ਤਲਾਸ਼  ਰਹੇ ਸਨ  ।  ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਇਸ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ,  ‘ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ  ਸਭ   ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵੜ ਆਇਆ ਹੈ ,  ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਕਾਰਨ  ਸੰਬੰਧ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ,  ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਦਿ ਆ ਗਏ ਹਨ  । ’ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਾਰਜ ਕਾਰਣ ਸੰਬੰਧ ਤਲਾਸ਼ਣ  ਨਾਲ  ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ,  ਫਿਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ  ਕਟਾਖ  ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ  ਭਰ  ਦੇ ਫਰਾਇਡਾਂ  ,  ਏਡਿੰਗਟਨਾਂ  ,  ਸਪੇਂਗਲਰਾਂ  ,  ਅਤੇ ਕੇਨਜਾਂ  ਨੇ ਇਸ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤਾ ,  ਦਰ ਅਸਲ ਇਹ  ਆਪ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ,  ਸਗੋਂ ਖੁਦ  ਰੋਗ ਹਨ  ’ ।  ਕਾਡਵੈਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਜਭਾਰ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਹੈ  ।  ਪੂੰਜੀਪਤੀਵਰਗ ਨੇ ਅਜੇ  ਗੌਣ ਭਰਾਂਤੀਆਂ ਯਾਨੀ ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ ,  ਟੇਲਿਓਲਾਜੀ ਅਤੇ ਮੇਟਾਫਿਜਿਕਸ ਦੀਆਂ ਭਰਾਂਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ,  ਉਸਦੀਆਂ  ਆਪਣੀਆਂ  ਆਧਾਰਭੂਤ ਭਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਜਕੜਬੰਦੀ ਜਿਵੇਂ  ਦੀ ਤਿਵੇਂ  ਹੈ  । ’
ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ  ਵਿੱਚ ਕਾਡਵੇਲ ਨੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ‘ਅਜਾਦੀ’ ਦੀ  ਧਾਰਨਾ  ਦੀ ਝੋਲ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ,  ਪੂਰੇ ਤਾਰਕਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ  ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਸ਼ਕ–ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਵਰਗ ਦੀ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਤੇ  ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ  ।  ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਅਵਧਾਰਨਾ   ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ  ਤੋਂ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ  ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ,  ਗਲੀਲਿਓ  ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ  ਨੂੰ ,   ਦੇ ਕਾਰਤ  ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਜੋੜਕੇ ਵੇਖਿਆ  ।  ਜੰਤਰਿਕ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ  ਜੁਡ਼ੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਪੇਖ ਨਾਲ  ਕੀਤੀ  ।  ਕਾਡਵੈਲ  ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ  ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲ  ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਜਾਂ ਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ   ਵੇਖਿਆ ,  ਸਭ ਕੁੱਝ ‘ਪਦਾਰਥ’ ਹੀ ਸੀ ,  ਨਿਜਗਤ ਜਾਂ ਭਾਵ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ  ।  ਇਹ ਸਬਜੈਕਟ ਅਤੇ ਆਬਜੈਕਟ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਾਈ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸੀ  ।  ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੱਤਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਨੋਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਸਬਜੈਕਟ ਜਾਂ ਭਾਵ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਿਆ  ।  ਇਸ ਦੌਰ ਨੇ ਭਾਵਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ,  ਬਰਕਲੇ ,  ਹਿਊਮ ,  ਕਾਂਟ ,  ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ :  ਹੇਗੇਲ  ।  ਮਗਰ ਸਬਜੈਕਟ ਅਤੇ ਆਬਜੈਕਟ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਬਣਿਆ  ਹੀ ਰਿਹਾ  ।  ਇਸ ਨਵੇਂ ਭਾਵਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੀ ਸਿਖਰ  ਹੇਗੇਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮਾਨਵਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਆਜਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ  ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਮੀ  ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ  ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਡਵੈਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪਤਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਏ ਜਾ ਸਕਦੇ  ।  ਇਹੀ ਸੰਕਟ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ,  ਵਿਗਿਆਨ  ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜੋ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਖਰੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ ,  ਸ਼ਬਦਜਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਰ  ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਕਾਡਵੈਲ  ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ  ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਔਰਤ ਹੇਲੇਨਾ ਸ਼ੀਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਮਾਰਕਸਿਜ‍ਮ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲਾਸਫੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸ  :  ਏ ਕਰਿਟਿਕਲ ਹਿਸਟਰੀ ਲਿਖੀ ਹੈ ,  ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅਧਿਆਏ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਡਵੈਲ ਤੇ  ਹੈ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ  ਦੂਜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ  ।  ਹੇਲੇਨਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਹੋਵੇ  ,  ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਾਇੰਸ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ  ਜਾਂ ਕਲਾ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ,  ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਦੋਨਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਤੇ  ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਸੌਂਦਰਿਆ  ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ  ਸੌਂਦਰਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਧਾਗੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ  । ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਾਸਫੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਡਵੇਲ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ  ਦਿੱਤਾ ਹੈ  ।  ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ   ਤੱਕ ਦਾ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰਾ ਉਪਲੱਬਧ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ,  ਅਤੇ  ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ ਅਰਜਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ  ।  ਮਗਰ ਇਸ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ  ਦੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ  ਦੇ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਝਲਕ ਸੀ ,  ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਭਾਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਾਜਮੀ  ਲੱਗਦਾ ਸੀ  ।  ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਸੀ  ।  ਇਹ ਚਰਚਾ ਦੁਨੀਆਂ  ਭਰ  ਦੇ ਕਮੀਉਨਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਚਰਮ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ  ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ  ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਅਧੂਰੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ  ਭਰ ਦੀਆਂ  ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ 1960 ਵਿੱਚ ਅਪਨਾਇਆ ਸੀ ,  ਮਗਰ ਇਹ ਸਮਝ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ  ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ  ।  ਕਾਡਵੈਲ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ  ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੀ ਬੂਰਜੁਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ  ਦੇ ਮਰਨ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ  ।  ਇਹ ਸਮਝ ਤੱਦ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ  ਦੇ ਕਮੀਉਨਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ  ।  ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ  ਦੇ ਵਿਘਟਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਝ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ  ਲਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਬਣੀ ਕਿ ਅਜੇ  ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ  ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ ,  ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟੇਕਨੋਲਾਜੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਮਾਰਕ‍ਸ ਨੇ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਮੇਨੀਫੇਸਟੋ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਵੀ ਸੀ  ।  ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਦੌਰ ਲਿਆਵੇਗਾ ,  ਲੇਕਿਨ ਉਸਦਾ ਖਾਤਮਾ ਜਾਂ ਪਤਨ ਉਦੋਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ,  ਉਸਦਾ ਮਰਨ ਉਦੋਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ  ।  ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁਣ ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ,  ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ  ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ  ।  ਜਿੱਥੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਕੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜੋਰ ਹੈ ,  ਉੱਥੇ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਮਗਰ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪੜਾਅ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ  ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ,  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿੱਚ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ,  ਉੱਥੇ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ  ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਮੰਜਿਲ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ  ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁਜਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ  ।  ਚੀਨ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖ ਕੇ  ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਆਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ   ।  ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਸਮਝ ਗਰੇਟ ਬਰਿਟੇਨ ਦੀ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਦੀ’ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਪ ਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਕਰਨੀ  ਪਈ ਸੀ ,  ਦਰ ਅਸਲ ,  ਕਾਡਵੈਲ ਵਰਗਾ ਜਵਾਨ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਟੱਪ ਸਕਦਾ ਸੀ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ  ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ,  ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਪਨਾ  ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ  ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ  ।  ਉਸਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਜ  ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਲਕਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ  ।  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਇਲਿਊਜਨ ਐਂਡ ਰਿਏਲਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ  ।  ਕਾਡਵੈਲ ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਮਿਖਿਅਕ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਕਵੀਆਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ  ,  ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੂਰਜੁਆ ਗੱਲਾਂ  ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ ,  ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੂੰ ਹੀ ਬਖਸ਼ਦੇ  ਹਨ  ,  ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੇ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਦੇ  ਬੱਚੇ ਹਨ   ।  ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ  ਦੇ ਅਰੰਭਕ  ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ  ।  ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਅਧੂਰੀ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀ  ਹੋਈ  ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ  ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਈਮਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਚਲਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ  ।  ਤਮਾਮ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਤਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ  ।  ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਘਨਘੋਰ ਨਫਰਤ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਵਿਕਾਰ ਵਿਖਾਈ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ,  ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ  । ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇਹ ਬਿਲਕੁੱਲ ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਦੌਰ ਸੀ , ਅਤੇ ਇਹ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੀ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਨਾ  ਤਾਂ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਬੱਚ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ  ਮਿਲਟਨ  ।  ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਦਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਮਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ  ਦੇ ਖਾਤੇ  ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾ  ਦਿੱਤਾ  ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਅਤਵਾਦ ਸਾਡੀ ਹਿੰਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਜਵਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਿੰਤਕ  ਦੀ  ਲੇਖਣੀ  ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਇਸ ਲਈ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ,  ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ  ਅਜਿਹੀ  ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋ ਰਹੀ  ਸੀ ।  ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਗਰੀਕ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਡਰਾਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ  ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਾਵ ਸਿਰਜਣ   ( ਸਪੇਂਡਰ ,  ਸੀ ਡੇ ਲਿਵਿਸ ਆਦਿ ਤੱਕ )  ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਰਾਟ ਫਲਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ,  ਮਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ  ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਪਾਏ ਹਨ ਜੋ ਵਹਿਮ  ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ  ,  ਭਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਲੈ ਲਈ ਹੋਵੇ  ,  ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੱਕਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ  ।
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ   ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਾਡਵੈਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪੱਧਤੀ ਸੰਕੀਰਣਤਾਵਾਦ ਦੀ ਕਮਜੋਰੀ ਨਾਲ  ਜਕੜੀ ਹੋਈ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ,  ਮਗਰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪੇ ਪਵਿਤਰ ਮੰਤਵ ਤੇ  ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ  ।  ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਧਵਰਗ ਨੂੰ ,  ਮੁਕਤੀਕਾਮੀ ਹਰ ਵਰਗ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ  ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ  ,  ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਹਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਮੰਜਿਲ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਤੇ  ਪਾਈ ਹੈ ,  ਇਸ ਲਈ ਕਾਡਵੈਲ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਯਾਨੀ ਮਾਰਕ‍ਸਵਾਦ–ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਯਾਨੀ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੀ ਸਾਮਾਜਕ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ  ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ  ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ  ਜਿਆਦਤੀਆਂ ਜਵਾਨ ਕਾਡਵੈਲ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ  ,  ਫਾਸੀਵਾਦ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾ  ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਫਾਸੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਆਪਕ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕਾਰਜ ਨੀਤੀ  ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ  ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰ  ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ,  ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਕ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ  ।  ਮਗਰ ਇਹਨਾਂ  ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਾਡਵੈਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਵਦਾਨ ,  ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆਂਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ,  ਉਹ ਜਵਾਨ ਸਾਡਾ ਸਭ  ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਸਰੋਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬਣਿਆ  ਰਹੇਗਾ  ।

Monday, January 18, 2010

ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ-ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਫ੍ਰੈਂਕ ਹੈਰੀਜ਼, ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ   ਦੇ  ਸਮਕਾਲੀਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪਤਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ  ਕਿਤਾਬ ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ  ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਤੇ  ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਪੰਕਤੀਆਂ  ਲਿਖੀਆਂ  ਸਨ:


ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ  ਨੂੰ


ਉਹਨਾਂ ਕੁਛ ਵਿਅਕਤੀਆਂ  ਵਿਚੋਂ  ਇੱਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾ ਵਾਕਫੀ  ਦੇ  ਵੀ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ  ਸੀ, ਇੱਕ ਐਸੇ ਸ਼ਖਸ , ਹਾਸਰਸ  ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਲਭ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ  ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ  ਲੋਕਾਂ  ਨੂੰ ਹਸਾਉਣ  ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕਾਂ  ਨੂੰ ਰੁਆਉਣ  ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ  ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ  ਹੁੰਦੇ  ਹਨ।


ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ  ਨੇ  ਜੀਵਨਭਰ  ਹਸਾਉਣ  ਦਾ  ਕੰਮ  ਕੀਤਾ  । ਦੁਨੀਆਂ  ਭਰ  ਦੇ  ਲਈ। ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਭਾਵ  ਦੇ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ   ਨੂੰ ਵੀ ਹਸਾਇਆ  ਅਤੇ ਰੰਕ   ਨੂੰ ਵੀ ਹਸਾਇਆ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਤਕ ਅਮਰੀਕਾ   ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ  ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ  ਦੇ  ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਹਾਸੇ  ਬਿਖੇਰੇ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਆਪਣੇ ਬਟਲਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਸਾਇਆ , ਅਤੇ ਦੂਰ ਚੀਨ  ਦੇ  ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤ੍ਰੀ ਚਾਊ ਏਨ ਲਾਈ  ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ  ਦੇ  ਲਈ ਬੇਵਸ਼ ਹੋਏ  ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ  ਦੇ , ਜੀਵਨ ਮਰਣ  ਦੇ   ਮਸਲੇ ਤੇ  ਹੋ ਰਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾਵਾਂ  ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ  ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ  ਮੰਗਵਾ ਕੇ  ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ  ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ  ਅਤੇ ਚਾਰਲੀ   ਦੇ  ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਪੌੜੀਆਂ  ਉਤੇ  ਖੜੇ ਰਹਿਣ ।


ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ  ਬਨਾਈਆਂ  ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਟ੍ਰੈਂਪ  ਦੇ  ਚਰਿਤਰ  ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਟ੍ਰੈਂਪ ਨੇ ਆਪਣੀ  ਮੂਕ ਵਾਣੀ ਨਾਲ  ਦੁਨੀਆਂ  ਭਰ  ਦੇ  ਕਰੋੜਾਂ  ਲੋਕਾਂ  ਨਾਲ  ਸਾਲਾਂ ਬਧੀ ਸੰਵਾਦ ਬਣਾਈਂ  ਰਖਿਆ  ਅਤੇ ਨ  ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਉਹਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਬਲਕਿ ਲੋਕਾਂ  ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਬਦਲੀ। ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਬਲੈਕ  ਐਂਡ  ਵ੍ਹਾਈਟ ਫਿਲਮਾਂ  ਬਣਾਈਆਂ  ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਸ਼ਬਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਤਨੇ ਰੰਗ ਭਰੇ ਕਿ ਯਕੀਨ  ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇੱਕ ਇੱਕਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹਾ  ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ  ਕੀਤਾ  ਅਤੇ ਬਖੂਬੀ ਕੀਤਾ  ।


ਦੋਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧਾਂ  ਦੇ  ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ ਭੀਸ਼ਣ ਮਾਰ ਕਾਟ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਕੋਈ  ਵੀ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਨਾ  ਨੇਤਾ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਪੀਰ, ਨਾ ਫਕੀਰ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਘਾਇਲਾਂ   ਦੇ  ਜਖਮਾਂ ਤੇ  ਮਰਹਮ  ਲਗਾਉਂਦਾ ਜਾਂ, ਜਿਹਨਾ  ਦੇ  ਬੇਟੇ ਬੇਹਤਰ ਜੀਵਨ  ਦੇ  ਨਾਮ ਤੇ , ਇਨਸਾਨੀਅਤ   ਦੇ  ਨਾਮ ਤੇ  ਯੁਧ  ਦੀ ਅੱਗ  ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਪਰਿਵਾਰਾਂ  ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦਾ , ਐਸੇ ਵਕਤ  ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ   ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੱਦ ਦਾ  ਆਦਮੀ ਆਉਂਦਾ  ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚੇਹਰੇ ਤੇ  ਗਜ਼ਬ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਲਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂਫਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭਨਾਂ  ਦੇ  ਬੁੱਲਾਂ  ਤੇ  ਮੁਸਕਰਾਹਟ  ਲਿਆਉਣ  ਦਾ  ਕੰਮ  ਕਰਦਾ ਹੈ। `ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਉਹ ਘੁਮੱਕੜ, ਮਸਤ ਮੌਲਾ ਹੈ, ਭਲਾ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਕਵੀ ਹੈ, ਸੁਪਨਸਾਜ਼ ਹੈ, ਇੱਕਲਾ ਜੀਵ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋਰ ਰੋਮਾਂਚ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਲਗਾਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਲਾ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ, ਡ੍ਯੂਕ ਹੈ, ਪੋਲੋ ਖਿਲਾੜੀ ਹੈ, ਅਲਬੱਤਾ , ਉਹ ਸੜਕ ਤੋਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਉਠਾ ਕੇ ਪੀਣ  ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਟੌਫੀ ਖੋਹ  ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਛ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਹਾਂ, ਜੇ ਮੌਕਾ ਆਏ  ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਭਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਲੱਤ ਵੀ ਜਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਬੇਇੰਤਹਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ।' ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ  ਆਪਣੇ  ਬਲਬੂਤੇ ਤੇ  ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਹਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਆਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ।


`ਅਸੀਂ ਹੱਸੇ , ਕਈ ਬਾਰ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ


ਤੇ ਰੋਏ , ਖਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ  ਨਾਲ -


ਰੋਏ ਤੁਹਾਡੇ  ਹੰਝੂਆਂ  ਦੇ  ਨਾਲ,


ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ  ਸਾਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ


ਕੀਮਤੀ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।'


ਚਾਰਲੀ  ਜੀਨੀਅਸ ਸਨ, ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ  ਵਿੱਚ ਜੀਨੀਅਸ। `ਜੀਨੀਅਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਦ ਹੀ  ਉਸਦਾ  ਸਹੀ  ਅਰਥ  ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨ  ਕੇਵਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਮੇਡੀਅਨ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ  , ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ  ਵੱਡੀ ਗੱਲ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ , ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ  ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ  ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ, ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ  ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਦਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ  ਕਦ ਹੋਰ ਵੀ  ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਰਮਾਹਟ ਭਰੀ ਸਹਜ ਅਪੀਲ  ਦੇ  ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ  ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ  ਕੋਈ  ਗਿਣਤੀ ਮਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ  ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ  ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਤੁਸੀਂ  ਇਸ ਦੇ  ਲਈ ਕਰਦੇ ਹੋ  ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਸਿੱਧੇ ਇਨਸਾਨ  ਦੇ  ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼  ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਨਸਾਨ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਤਰਾਂ  ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ  ਮਾਰਿਆ ਹੈ।'


ਲੇਕਿਨ ਚਾਰਲੀ  ਨੂੰ ਇਹ ਵੇਸ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਕਰੋੜਾਂ  ਲੋਕਾਂ   ਦੇ  ਚੇਹਰਿਆਂ  ਤੇ  ਹਾਸੇ  ਲਿਆਉਣ  ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਾਪੜ ਬੇਲਣੇ ਪਏ। ਭਿਅੰਕਰ ਹਤਾਸ਼ਾਵਾਂ   ਦੇ , ਇਕੱਲੇਪਨ  ਦੇ  ਦੌਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਏ  , ਪਾਰਿਵਾਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੋਰਚਿਆਂ  ਤੇ  ਇੱਕ  ਦੇ  ਬਾਦ ਇੱਕ  ਮੁਸੀਬਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਲੇਕਿਨ ਚਾਰਲੀ  ਕਦੇ  ਡਿਗੇ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ  ਵਿਸ਼ਵਾਸ  ਸੀ , ਆਪਣੀ  ਕਲਾ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਆਪਣੀ  ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤੇ  ਵਿਸ਼ਵਾਸ  ਸੀ  ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ  ਵੱਡੀ  ਗੱਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੀਯਤ ਸਾਫ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ  ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ  ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।


ਉਹਨਾਂ ਦਾ  ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ  ਰਿਹਾ। ਬਦਕਿਸਮਤੀਆਂ ਇੱਕ  ਦੇ  ਬਾਦ ਇੱਕ ਆਪਣੀਆਂ  ਪੋਟਲੀਆਂ ਖੋਲ ਕੇ  ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈਂਦੀਆਂ  ਰਹੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ  ਬਾਰਾਂ  ਸਾਲਾਂ  ਦੇ  ਹੀ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਰਫ  ਸੈਂਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ  ਵਿੱਚ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ   ਦੇ  ਕਾਰਣ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ  ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਜਾਣਦਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ   ਕਿ ਉਹ  ਕਦੇ  ਸਾਡੇ   ਨਾਲ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਮਾਂ ਦੀ ਛਤਰ  ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ । ਚਾਰਲੀ   ਦੇ  ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ, ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਮੰਚ   ਦੇ  ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਉਸਦੀ (ਮਾਂ ਦੀ) ਆਵਾਜ  ਦੇ  ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੇ  ਚਲੇ ਜਾਣ  ਦੇ  ਕਾਰਣ ਹੀ ਸੀ  ਕਿ, 'ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ  ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ   ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਸਟੇਜ ਤੇ  ਉਤਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਆਪਣੀ  ਜਿੰਦਗੀ   ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਸਟੇਜ ਤੇ  ਉਤਰਿਆ  ਸੀ  ਅਤੇ ਮਾਂ ਆਖਰੀ ਬਾਰ।' ਉਹ  ਆਪਣੀ  ਪਹਿਲੀ ਮੰਚ  ਅਦਾਇਗੀ ਨਾਲ  ਹੀ ਸਭ  ਦੇ  ਚਹੇਤੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ  ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ।  'ਅਜੇ ਮੈਂ ਅਧਾ ਹੀ ਗੀਤ ਗਾਇਆ  ਸੀ  ਕਿ ਸਟੇਜ ਤੇ  ਸਿੱਕਿਆਂ  ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਹੋਣ  ਲਗੀ। ਮੈਂ ਫੌਰਨ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ  ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ  ਪੈਸੇ ਬਟੋਰੂੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ  ਬਾਦ ਹੀ ਗਾਣਾ ਗਾਊਂਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ  ਹੋਰ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਠਹਾਕੇ ਲਗੇ। ਸਟੇਜ ਮੈਨੇਜਰ ਇੱਕ ਰੁਮਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸਟੇਜ ਤੇ  ਆਇਆ  ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ  ਬਟੋਰਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨ  ਲਗਿਆ । ਮੈਨੂੰ ਲਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਕੇ  ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ  ਤਾਂ  ਠਹਾਕਿਆਂ ਦਾ  ਜੋ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਉਹ  ਰੁਕਣ  ਦਾ  ਨਾਮ ਹੀ ਨਾ ਲਏ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ  ਉਦੋਂ  ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁਮਾਲ ਲੈ ਕੇ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਗਿਆ  ਅਤੇ ਮੈਂ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਉਸ ਦੇ  ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਲਪਕਿਆ । ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸਨੇ ਸਿੱਕਿਆਂ  ਦੀ ਉਹ ਪੋਟਲੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤੀ , ਮੈਂ ਸਟੇਜ ਤੇ  ਵਾਪਿਸ ਗਾਉਣ ਦੇ  ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਜ ਸੀ । ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ , ਮੈਂ ਨੱਚਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਰਾਂ-ਤਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾ ਕੇ ਦਿਖਾਈ। ਮੈਂ  ਮਾਂ  ਦੇ  ਆਇਰਿਸ਼ ਮਾਰਚ ਸੀਮ ਦੀ ਵੀ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ  ਦਿਖਾਈ।'


ਚਾਰਲੀ  ਦਾ  ਬਚਪਨ ਬੇਹਦ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ।‘ਉਹ  ਲੋਕ , ਜੋ ਐਤਵਾਰ  ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਘਰ ਤੇ  ਡਿਨਰ  ਦੇ  ਲਈ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ  ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਖਮੰਗੇ ਵਰਗ  ਦਾ  ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਅਸੀਂ  ਉਸੇ ਵਰਗ  ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਾਂ।' ਪਿਤਾ  ਦੇ  ਮਰਨ ਅਤੇ ਮਾਂ  ਦੇ  ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕੋਈ  ਸਥਾਈ ਆਧਾਰ ਨਾ  ਹੋਣ   ਦੇ  ਕਾਰਣ ਚਾਰਲੀ  ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਬਚਪਨ ਥੁੜਾਂ  ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਯਤੀਮਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। `ਸਾਡਾ ਵਕਤ  ਖਰਾਬ ਚਲ ਰਿਹਾ  ਸੀ  ਅਤੇ ਅਸੀਂ  ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ  ਦੀ ਖੈਰਾਤ ਤੇ  ਪਲ ਰਹੇ ਸਾਂ ।' ਮਾਂ ਪਾਗਲ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਿਡਨੀ ਆਪਣੀ  ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਜਹਾਜ ਵਿੱਚ, ਚਾਰਲੀ  ਨੂੰ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਤੀਮ ਖਾਨੇ ਨਾ  ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ , ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਿਨ ਦੀਆਂ  ਨਿਗਾਹਾਂ  ਤੋਂ  ਬਚਣ ਦੇ  ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਤੇ  ਮਾਰੇ ਮਾਰੇ ਫਿਰਦੇ, 'ਮੈਂ ਲੈਮਬੇਥ ਵੌਕ ਤੇ  ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ  ਸੜਕਾਂ ਤੇ  ਭੁਖਾ ਪਿਆਸਾ ਕੇਕ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ  ਦੀਆਂ  ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਝਾਕਦਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਗਾਂ  ਅਤੇ ਸੂਅਰ  ਦੇ  ਮਾਸ  ਦੇ  ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਸਵਾਦੀ  ਲਜੀਜ ਪਕਵਾਨਾਂ  ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰਬੇ ਵਿੱਚ ਡੁਬੇ ਗੁਲਾਬੀ ਲਾਲ ਆਲੂ ਦੇਖ-ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ  ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ  ।'


ਚਾਰਲੀ  ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ  ਅਤੇ ਚਲਣਾ ਸਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਉਣਾ  ਅਤੇ ਨੱਚਣਾ ਸਿਖਾਇਆ  ਗਿਆ ਸੀ  ਅਤੇ ਇਹੀ ਵਜ਼ਹ ਸੀ  ਕਿ ਉਹ  ਪੰਜ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਚ  ਤੇ ਉਤਰ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਿ ਸਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ  ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲੈਸਨ ਦਿਆ  ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ  ਹੋਣ  ਵਾਲੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ  ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਬਟਾਉਂਦੇ ਸਨ। `ਬੇਸ਼ਕ ਅਸੀਂ  ਸਮਾਜ  ਦੇ  ਜਿਸ ਨਿਮਨਤਰ ਸਤਰ ਦੇ  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਸਾਂ   ਉਥੇ ਇਹ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਿਕ  ਸੀ  ਕਿ ਅਸੀਂ  ਆਪਣੀ  ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੈਲੀ  ਦੇ  ਸਤਰ  ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦੇ  ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ  ਲੇਕਿਨ ਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ  ਬਾਹਰ  ਖੜੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ   ਸਮਝਾਉਂਦੀ  ਅਤੇ ਸਾਡੇ   ਗੱਲ ਕਰਨ  ਦੇ  ਢੰਗ , ਉਚਾਰਨ ਤੇ  ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀ  ਰਹਿੰਦੀ, ਸਾਡਾ ਵਿਆਕਰਨ ਸੁਧਾਰਦੀ  ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ   ਇਹ  ਮਹਿਸੂਸ  ਕਰਾਉਂਦੀ   ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖਾਸ ਹਾਂ।


ਚਾਰਲੀ  ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੱਧੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹੀ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਏ  ਤਾਂ ਉਹ  ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਸਕੂਲ  ਜਾ ਸਕੇ  ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮਾਂ  ਦੇ  ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ  ਦੇ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ  ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ  ਦੇ  ਨਾਲ ਸ਼ੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ  ਇੱਕ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ  ਦੇ  ਲਈ ਅਲਗ ਅਲਗ ਸ਼ਹਿਰਾਂ  ਦੇ  ਸਕੂਲਾਂ  ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ  ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਏਟ ਲਂਦਾ ਸ਼ਯਰ ਲੈਡਸ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ  ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ  ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ   ਤਕ ਆਉਂਦੇ ਆਉਂਦੇ  ਉਹ  ਇੰਗਲੈਂਡ  ਦੇ  ਸਭ ਤੋਂ  ਚਰਚਿਤ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ  ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਛ ਸਿਖਾਇਆ , ਉਸ ਦੇ  ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ  ਲਿਖਦੇ ਹਨ:  'ਕਾਸ਼ , ਕਿਸੇ ਨੇ   ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਦਿਮਾਗ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਹਰੇਕ  ਅਧਿਅਨ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾਪੂਰਨ  ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਪੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ  ਜਿਸਨੇ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ ਝਕਝੋਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਥਾਂ ਦੀ  ਬਜਾਏ  ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ , ਅੰਕਾਂ  ਦੀ ਕਲਾਬਾਜੀ ਨਾਲ  ਮੈਨੂੰ ਅਨੰਦਿਤ ਕੀਤਾ  ਹੁੰਦਾ, ਨਕਸ਼ਿਆਂ  ਦੇ  ਪ੍ਰਤਿ ਰੋਮਾਂਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ  ਹੁੰਦਾ, ਇਤਿਹਾਸ   ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਧੁਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਉਤਾਰਨ  ਦੇ  ਮੌਕੇ  ਦਿੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ  ਅੱਜ ਵਿਦਵਾਨ  ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ’ ।


ਮਾਤਰ  ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ   ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾ ਸੰਕਟਾਂ  ਦਾ  ਸਾਹਮਣਾ  ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ  ਵੀ ਦੂਸਰਾ ਬੱਚਾ ਬਿਲਕੁਲ ਟੁੱਟ  ਹੀ ਜਾਂਦਾ। ਚਾਰਲੀ  ਕੰਮ  ਧੰਦੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ   ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਮਾਰੇ ਫਿਰਦੇ: 'ਉਸ ਵਕਤ  ਮੈਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ  ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ  ਸੀ  ਲੇਕਿਨ ਉਹ  ਦਿਨ  ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ  ਦੇ  ਸਭ ਤੋਂ  ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਭਰੇ ਦਿਨ ਸਨ।'


ਫਿਰ  ਵੀ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਕਦੇ  ਹਿੰਮਤ  ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ ਕਿਉਂਕਿ  ਲਕਸ਼  ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ  ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਦਰਜਨਾਂ  ਧੰਦੇ ਕੀਤੇ : ਮੈਨੂੰ ਧੰਦਾ  ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ   ਸਮਝ ਸੀ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ  ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰਫ ਦੇਖਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ  ਦਾ  ਕਿਹੜਾ ਧੰਦਾ  ਕੀਤਾ  ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ   ਮਛਲੀ ਵੇਚਣ, ਚਿਪਸ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਸਾਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਹਲਣ  ਤਕ ਹੁੰਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਦੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਬਸ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ  ਲੇਕਿਨ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਸਮਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਥੋਂ  ਆਏ । ਆਖਿਰ ਮੈਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਕੂਲ  ਛੁੜਵਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਕੰਮ  ਤਲਾਸ਼ਣ ਦੇਵੇ।


ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਧੰਦੇ ਕੀਤੇ । ਮੈਂ ਅਖਬਾਰ ਵੇਚੇ, ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦਾ  ਕੰਮ  ਕੀਤਾ  , ਖਿਲੌਣੇ ਬਣਾਏ, ਗਲਾਸ ਬਲੋਅਰ ਦਾ  ਕੰਮ  ਕੀਤਾ  , ਡੌਕਟਰ  ਦੇ   ਕੰਮ  ਕੀਤਾ   ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਤਰਾਂ-ਤਰਾਂ  ਦੇ  ਧੰਦੇ  ਕਰਦੇ ਹੋਏ  ਮੈਂ ਸਿਡਨੀ ਦੀ ਤਰਾਂ ਇਸ ਲਕਸ਼  ਤੋਂ  ਕਦੇ  ਵੀ ਨਿਗਾਹ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ ਕਿ ਮੈ ਅੰਤ  ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਕੰਮਾਂ   ਦੇ  ਦੌਰਾਨ  ਆਪਣੇ ਬੂਟ ਚਮਕਾਉਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ  ਬ੍ਰਸ਼ ਫੇਰਦਾ , ਸਾਫ ਕੌਲਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਟਰੈਂਡ ਦੇ ਪਾਸ ਬੈੱਡ ਫੋਰਡ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕਮੋਰ ਥੇਟਰ ਏਜੰਸੀ ਵਿੱਚ ਬੀਚ-ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ  ਕੱਟਦਾ । ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਚੱਕਰ  ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ  ਜਾਣ ਤੋਂ  ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।�


ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ  ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ  ਵੀ ਕੰਮ  ਕੀਤਾ  ਸੀ  ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਆਤਮਕਥਾ   ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਇਸਦਾ  ਕੋਈ  ਜ਼ਿਕਰ  ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ  ਦਾ  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ  ਕਿ ਉਹ  ਆਪਣੀ  ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਡਿਕਟੇਟਰ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ ਨਾਈ ਦਾ  ਚਰਿਤਰ  ਬਖੂਬੀ ਨਿਭਾ ਸਕੇ ।


ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ  ਬਕਾਇਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ  ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸੱਤਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਤੇ  ਸਨ, 'ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ  ਦੇ  ਮਾਰੇ ਪਾਗਲ  ਹੋਇਆ  ਬਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ    ਮਹਿਸੂਸ  ਕਰਨ ਲਗਿਆ  ਕਿ  ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ  ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਆਪਣੀ  ਜਿੰਦਗੀ  ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਜਿਸਦੇ ਬਾਰੇ  ਅਕਸਰ ਮਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ  ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ  ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ  ਸੀ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੋਣ  ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਆਪਣੀ  ਭੂਮਿਕਾ  ਦੇ  ਪੰਨਿਆਂ  ਨੂੰ ਸਹਿਲਾਉਂਦਾ  ਰਿਹਾ । ਇਸ ਨਵਾਂ ਖਾਕੀ ਲਿਫਾਫਾ ਸੀ । ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ   ਦਾ  ਸਭ ਤੋਂ  ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ  ਦਸਤਾਵੇਜ਼  ਸੀ । ਬਸ ਦੀ ਜਾਂਤ੍ਰਾ  ਦੇ  ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ  ਕੀਤਾ  ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਿਲਾ ਫਤਹ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਝੋਪੜ ਪੱਟੀ  ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮਾਲੂਮ ਜਿਹਾ  ਛੋਕਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਥਿਏਟਰ ਦਾ  ਇੱਕ ਖਾਸ ਆਦਮੀ ਹੋਣ  ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਮੇਰਾ ਮਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਰੋ ਪਵਾਂ।'


ਅਤੇ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ  ਦੇ  ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਖੂਬ ਮੇਹਨਤ ਕੀਤੀ  ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਿਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ  ਨਿਆਂ  ਕੀਤਾ  । ਉਹ  ਲਗਾਤਾਰ  ਦਰਸ਼ਕਾਂ  ਦੇ  ਚਹੇਤੇ  ਬਣਦੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ  ਆਪਣੀ  ਜਿੰਦਗੀ   ਦਾ  ਪਹਿਲਾ ਕਰਾਰ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ  ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ  ਹੈ, ਉਹ  ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ  ਦੇ  ਹਕਦਾਰ ਹਨ ਅਤੇ  ਉਥੇ ਉਹ  ਆਪਣੀ  ਬਾਣੀਆ ਬੁਧੀ ਦਾ  ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਦਿਖਾ ਹੀ ਆਏ   ਸਨ, `ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ  ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੱਤੇ  ਫਾੜ ਲੌਟਰੀ ਖੁਲਣ  ਵਰਗੀ  ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਚੇਹਰੇ ਤੇ  ਨਹੀਂ ਝਲਕਣ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਸ਼ਰਤਾਂ   ਦੇ  ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਨਾਲ  ਸਲਾਹ ਕਰਨਾ  ਚਾਹੂੰਗਾ ।'


ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ   ਉਹ  ਇੰਗਲਿਸ਼ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ  ਜਗਹ ਬਣਾ ਚੁਕੇ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ  ਇੱਕਲਾ ਮਹਿਸੂਸ  ਕਰਦੇ। ਉਹ  ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਲੇ   ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਆਏ   ਸਨ। ਮੁਹੱਬਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ  ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਹ  ਆਪਣੀ  ਆਕੜ  ਸਦਕੇ   ਉਥੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ  ਸੁੱਟ  ਆਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੀ  ਪਹਲੀ  ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਉਹ  ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤਕ ਭੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। `ਸੋਲਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ  ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਸ  ਦੇ  ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲਾਂ  ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ  ਸੀ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ  ਦੇ ਪੋਸਟਰ  ਨੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਚੱਟਾਨ ਤੇ  ਖੜੀ ਇੱਕ ਲੜਕੀ  ਦੇ  ਬਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ  ਨਾਲ ਗੋਲਫ ਖੇਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।


ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੋਮਾਸ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਛੋਟੀ  ਉਮਰ ਦੀ  ਮੁਹੱਬਤ ਤਾਂ  ਕੁਛ ਹੋਰ  ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਣ ਤੇ , ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੁਛ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ  ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ , ਕੁਛ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ  ਦੇ  ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ  ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ  ਕਾਇਨਾਤ ਸਾਡੇ   ਨਾਲ  ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਛੁਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ  ਖਜ਼ਾਨਾ ਖੋਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।


ਮੈਂ ਉਂਨੀ ਸਾਲ ਦਾ  ਹੋਣ  ਨੂੰ ਆਇਆ  ਸੀ  ਅਤੇ ਕਰਨੋ   ਕੰਪਨੀ ਦਾ  ਸਫਲ ਦਾ ਕਮੇਡੀਅਨ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਕੁਛ ਸੀ  ਜਿਸਦੀ ਗੈਰਮੌਜੂਦਗੀ ਖਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਸੰਤ ਆ ਕੇ  ਜਾ ਚੁੱਕੀ  ਸੀ  ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਖਾਲੀਪਨ  ਦੇ  ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੇ ਹਾਵੀ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਦਿਨਚਰੀਆ  ਰੁੱਖਾਪਣ ਅਪਣਾਈ  ਬੈਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਾਹੌਲ  ਖੁਸ਼ਕ । ਮੈਂਨੂੰ  ਆਪਣੇ ਭਵਿਖ  ਵਿੱਚ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ  ਸੀ ਦਿਖਦਾ ,  ਉਥੇ ਸਿਰਫ  ਬੇਦਿਲੀ , ਸਭ ਕੁਛ ਉਦਾਸੀਨ  ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ ਆਦਮੀ ਹੀ ਆਦਮੀ। ਸਿਰਫ  ਪੇਟ ਭਰਨ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਕੰਮ  ਧੰਦੇ ਨਾਲ  ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਲਗ ਰਿਹਾ  ਸੀ । ਜਿੰਦਗੀ  ਨੌਕਰ ਸਰੀਖੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ  ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।


‘ਮੈਂ ਬੁਧੂਪੁਣੇ  ਅਤੇ ਅਤਿਨਾਟਕੀਪੁਣੇ  ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਸੀ , ਸੁਪਨਸਾਜ਼ ਵੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਵੀ। ਮੈਂ ਜਿੰਦਗੀ  ਤੋਂ  ਖਫ਼ਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ  ਮੁਹੱਬਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਕਲਾ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ  ਵੀ ਮੇਰੇ ਭੇਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ  ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਸਿਆ । ਥੀਏਟਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ  ਸਾਧਨ ਸੀ , ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਛ ਨਹੀਂ।


‘ਮੈਂ ਇੱਕਲਾ  ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ  ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ। ਮੈਂ ਐਤਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਲਾ ਭਟਕਦਾ  ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਾਰਕਾਂ  ਵਿੱਚ ਬਜ ਰਹੇ ਬੈਂਡਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ  ਦਿਲ ਬਹਿਲਾਉਂਦਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ  ਖੁਦ ਦੀ  ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਝੱਲਦਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਹੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ - ਮੈਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋ ਗਈ । ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਭੂਰੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾਲ  ਚਮਕਦੀਆਂ  ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ  ਲਿਆ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਇੱਕ ਦੁਬਲੇ ਹਿਰਨੀ ਵਰਗੇ , ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਲੇ ਚੇਹਰੇ ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ   ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ  ਭਰਾ ਪੂਰਾ ਚੇਹਰਾ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੰਦ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣ ਦਾ  ਅਸਰ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਸੀ’ । ਲੇਕਿਨ ਹੈਟੀ ਨੂੰ ਜੀ ਜਾਨ ਨਾਲ ਚਾਹੁਣ ਦੇ  ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਆਪਣੀ  ਚੌਥੀ  ਮੁਲਾਕਾਤ   ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ  ਖਰਾਬ ਮੂਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ  ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਬੈਠੇ। 'ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਾਂ ਜੁਦਾ ਹੋ ਜਾਈਏ  ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ  ਦੋਬਾਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ  ਮਿਲੀਏ ।' ਮੈਂ ਕਿਹਾ  ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਕੀ  ਹੋਵੇਗੀ।


‘ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਕੀ  ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ । `ਮੈਂ ਕੀ  ਕਰ ਦਿੱਤਾ  ਸੀ ? ਕੀ  ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀਬਾਜੀ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ  ਚੁਨੌਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ  ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਨਿਰਾ ਬੇਵਕੂਫ਼  ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ  ਦੋਬਾਰਾ ਮਿਲਣ   ਦੇ  ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ  ਹੀ ਬੰਦ  ਕਰ ਦਿੱਤੇ? ਲੇਕਿਨ ਕਿਸਮਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੋਂ  ਦਸਤਕ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ  ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜੇ ਖੁਲ ਰਹੇ ਸਨ: ਅਮਰੀਕਾ  ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ  ਅਨੰਤ ਆਕਾਸ਼   ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ  ਜਾਣ  ਦੇ  ਲਈ ਇਸੀ ਤਰਾਂ  ਦੇ  ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ  ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ  ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ  ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ  ਦੇ  ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ   ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ  ਇਲਾਵਾ,   ਇਥੇ  ਮੇਰੇ ਅਵਸਰ ਹੁਣ ਬੰਨੇ ਬੰਨਾਏ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ  ਦੇ  ਚਲਦੇ ਅਗਰ ਮੈਂ ਮਿਊਜਿਕ ਹੌਲ  ਦੇ   ਕਮੇਡੀਅਨ  ਦੇ  ਰੂਪ  ਵਿੱਚ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਮਜਦੂਰੀ  ਦੇ  ਕੰਮ  ਕਰਨ  ਦੇ  ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਆਸਾਰ ਹੁੰਦੇ’ ।


ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਜੀਵਨ ਦਾ  ਸਭ ਤੋਂ  ਸੁਖਦਾਈ  ਪਹਿਲੂ  ਅਗਰ ਅਮਰੀਕਾ  ਜਾਣਾ ਸੀ  ਅਤੇ  ਉਥੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਤਕ ਰਹਿ ਕੇ  ਨਾਟਕ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ  ਸਭ ਤੋਂ  ਸਫਲ ਵਿਅਕਤੀਤਵ  ਦੇ  ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ   ਦੇ  ਲੋਕਾਂ   ਦੇ  ਦਿਲ ਤੇ  ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਸੀ  ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਜਾਣਾ  ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ  ਦੁਖਦਾਈ  ਘਟਨਾ ਬਣ ਕੇ ਆਈ। ਉਹ  ਖੁਲੇ  ਅਨੰਤ  ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖੁਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ   ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ  ਆਖਿਰ ਖੁਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕਰ  ਉਥੋਂ  ਕੂਚ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ  ਛੱਠਵਿਆਂ  ਵਿੱਚ ਸਵਿੱਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਉਣਾ  ਪਿਆ।


ਚਾਰਲੀ  ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ   ਦੇ  ਚਹੇਤੇ  ਸਨ। ਉਹ  ਸ਼ਾਇਦ ਇਕੱਲੇ   ਐਸੇ ਸ਼ਖਸ  ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ  ਦੋਸਤ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਫੀਲਡ   ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਉਮਰ   ਦੇ  ਸਨ। ਉਹ  ਅਕਸਰ ਹਰ ਦੇਸ਼  ਦੇ  ਰਾਜਪ੍ਰਮੁਖ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ , ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ  ਨੂੰ ਮਿਤਰਤਾ  ਦੀ ਪਧਰ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ  ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ  ਫਿਲਮਾਂ  ਦਿਖਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ  ਦਿੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਘਰ ਆਉਂਦੇ  ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ । ਉਹ  ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ  ਵੀ ਮਿਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ  ਜੀ ਨੂੰ  ਵੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੋਂ ਉਹ  ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ  ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਬਰਨਾਰਡ  ਸ਼ੌ  ਦੇ  ਘਰ ਤੇ  ਕਈ ਬਾਰ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ  ਸੀ  ਅਤੇ  ਆਈਂਸਟਾਈਨ  ਕਈ ਬਾਰ ਚਾਰਲੀ   ਦੇ  ਘਰ ਆ ਚੁੱਕੇ  ਸਨ। ਜੀਵਨ  ਦੇ  ਹਰ ਖੇਤਰ   ਦੇ  ਲੋਕ  ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਮਿਤਰ ਸਨ: ‘ਮੈਂ ਦੋਸਤਾਂ  ਨੂੰ ਓਵੇਂ  ਹੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ  ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ । ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ  ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੋਸਤਾਂ  ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ - ਆਦਮੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗਹ ਤੇ  ਪਹੁੰਚ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਸਤ ਚੁਣਨ  ਵਿੱਚ ਕੋਈ  ਵਿਵੇਕ  ਕੰਮ  ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ’। ਅਲਬੱਤਾ  ਉਹ  ਮੰਨਦੇ  ਸਨ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰਤ  ਦੇ  ਵਕਤ  ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਆਪ ਹਮੇਸ਼ਾ  ਇਤਨੇ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ  ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ  ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਕੋ।


ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਇਕਤਰਫਾ ਪ੍ਰੇਮ ਬਹੁਤ ਕੀਤੇ । ਵੈਸੇ ਦੇਖਿਆ  ਜਾਏ  ਤਾਂ ਹੈਟੀ   ਦੇ  ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਵੀ ਇਕਤਰਫਾ ਹੀ ਸੀ  ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਵਜਹ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ  ਉਨੱਤੀ  ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਇਕੱਲੇ  ਹੀ ਰਹੇ। ਮੇਰੀ ਇਕੱਲ ਵਿੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ  ਕਿਉਂਕਿ  ਮੈਂ ਦੋਸਤੀ  ਕਰਨ ਦੀਆਂ  ਸਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ  ਕਰਦਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਜਵਾਨ  ਸੀ , ਅਮੀਰ ਸੀ  ਅਤੇ ਵੱਡੀ  ਹਸਤੀ ਸੀ । ਇਸ ਦੇ  ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਮੈਂ ਨਿਊਜਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ  ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਲ ਘੁੰਮ  ਰਿਹਾ ਸੀ ।


ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਚਾਰ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ  ਲੇਕਿਨ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ  ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫ ਪਹੁੰਚੀ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ   ਸਮਝ  ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ  ਕਿ ਉਹ  ਇਹ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਤਨੀ ਤਕਲੀਫ ਪਹੁੰਚਾਈ ਕਿ ਇਸ ਆਤਮਕਥਾ  ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ  ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ  ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ  ਤਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ । ਅਲਬੱਤਾ , ਊਨਾ ਓ ਨੀਲ ਨਾਲ  ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੌਥੀ  ਸ਼ਾਦੀ ਸਭ ਤੋਂ  ਸਫਲ ਰਹੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ  ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ ਸਾਲ ਦਾ  ਫਰਕ ਸੀ  ਅਤੇ ਊਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛੱਤੀ  ਸਾਲ ਤਕ, ਜਾਨੀ  ਜੀਵਨਭਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਹੀ। ਉਹ  ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ  ਦੇ  ਅੰਤਿਮ ਛੱਤੀ ਸਾਲ ਉਸੇ ਦੀ ਵਜਹ ਨਾਲ  ਅੱਛੀ ਤਰਾਂ   ਗੁਜ਼ਾਰ ਸਕੇ  । ‘ਪਿਛਲੇ ਬੀਹ  ਸਾਲ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ  ਹੁੰਦੀ  ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ  ਦਾ  ਧਨੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਤਨੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬੀਵੀ ਮਿਲੀ। ਕਾਸ਼, ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਿਖ ਸਕਦਾ  ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਨਾਲ  ਮੁਹੱਬਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ   ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੈਕਟ ਮੁਹੱਬਤ ਸਾਰੀਆਂ  ਕੁੰਠਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ  ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ  ਇਸ ਨੂੰ  ਜਿਤਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ  ਜਾਏ , ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਊਨਾ  ਦੇ  ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ  ਚਰਿਤਰ  ਦੀ ਗਹਰਾਈ ਅਤੇ ਸੁਹੱਪਣ  ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ  ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ  ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ’।


ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਆਪਣੀ  ਆਤਮਕਥਾ  ਵਿੱਚ ਪੋਲਾ ਨੇਗਰੀ ਨਾਲ  ਆਪਣੀ  ਅਭਿੰਨ ਮਿਤਰਤਾ ਦਾ  ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਥ  ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇਗਰੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ  ਦਿਨ  ਦੇ  ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੋ ਬਾਰ ਮੰਗਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀ  ਸੀ। ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਆਪਣੀ  ਆਤਮਕਥਾ  ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀਆਂ  ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ  ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ  ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਜਹ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ  ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਤਮਕਥਾ   1960 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ  71 ਸਾਲ  ਦੇ  ਸਨ ਅਤੇ ਊਨਾ ਨੇ ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ  ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਸੰਤਾਨ ਉਦੋਂ  ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਚਾਰਲੀ  73 ਸਾਲ  ਦੇ  ਸਨ ਅਤੇ ਊਨਾ 37 ਸਾਲ ਦੀ।


ਅਲਬੱਤਾ , ਆਪਣੀ  ਆਤਮਕਥਾ    ਵਿੱਚ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਕਸ ਸੰਬੰਧਾਂ  ਦੇ  ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਖੁਲ ਕਰ ਚਰਚਾ  ਕੀਤੀ  ਹੈ: 'ਹਰ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤਰਾਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੈਕਸ  ਦੇ  ਦੌਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ'। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ  ਮੰਨਣਾ  ਹੈ: 'ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸੈਕਸ ਤੋਂ  ਚਰਿਤਰ  ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ  ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ  ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ । ਲੇਕਿਨ  ਠੰਡ ,ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਸ਼ਰਮ  ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ  ਦੇ  ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ  ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਪੈ  ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ  ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ  ਸੈਕਸ ਦੀ ਤਰਫ ਲੈ  ਜਾਂਦੀਆਂ  ਹਨ,  ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਮਾਂਚਕ ਲਗਦੀਆਂ  ਹਨ।


ਚਾਰਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਤਾਂ ਥੀਏਟਰ ਕਰਨ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਭਾਗਾਂ  ਵਿੱਚ ਹੋਰ  ਬੜੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ  ਦੁਨੀਆਂ  ਦਾ  ਮਨੋਰੰਜਨ  ਕਰਨਾ ਲਿਖਿਆ  ਸੀ । ਅਮਰੀਕਾ   ਵਿੱਚ ਹੋਰ  ਵੀ ਕਈ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਥਿਏਟਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਨਾਲ  ਕਿਉਂ ਚਿਪਕਿਆ  ਰਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ  ਤਾਂ ਸੀ  ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਧੰਦਾ  ਕਰ ਲੈਂਦਾ । ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ  ਦੀ ਠਾਨ ਲਈ ਸੀ'। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਬਾਰ ਟ੍ਰੈਂਪ  ਦਾ ਬਾਣਾ ਧਾਰਨ  ਕਰ  ਲੈਣ  ਦੇ  ਬਾਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ  ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। 'ਮੇਰਾ ਚਰਿਤਰ  ਥੋੜਾ ਅਲਗ ਸੀ  ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜਨਤਾ  ਦੇ  ਲਈ ਅਨਜਾਣਿਆ  ਵੀ। ਇਥੋਂ  ਤਕ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਉਹ  ਕਪੜੇ  ਪਹਿਨ  ਲੈਣ  ਦੇ  ਬਾਦ ਮੈਂ ਇਹੀ ਮਹਿਸੂਸ  ਕਰਦਾ ਸੀ  ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹਾਂ, ਇੱਕ  ਜੀਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ। ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹ  ਕਪੜੇ   ਪਹਿਨ  ਲੈਂਦਾ  ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਂਪ ਦਾ  ਬਾਣਾ  ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ  ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤਰਾਂ ਤਰਾਂ  ਦੇ  ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਣ  ਲਗਦੇ ਜਿਹਨਾਂ  ਦੇ  ਬਾਰੇ   ਮੈਂ ਕਦੇ  ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਚੂੰਕਿ ਮੇਰੇ ਕਪੜੇ  ਮੇਰੇ ਚਰਿਤਰ  ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੈਂ   ਉਸੇ ਵਕਤ  ਹੀ ਤੈਹ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਚਾਹੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਏ , ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਹੀ ਦਿੱਖ ਬਣਾਈਂ  ਰਖਾਂਗਾ'।


ਉਹ  ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ  ਮੇਹਨਤ ਅਤੇ ਹੁਨਰ  ਦੇ  ਬਲ ਤੇ  ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਕਿ ਮਨਮਾਨੀ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਹ  ਔਲ ਇਨ ਵਨ ਸਨ। ਲੇਖਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੰਪਾਦਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਿਤਰਕ ਵੀ। ਜਲਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੂਤੀ ਬੋਲਣ  ਲਗੀ। ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਿੱਚ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮ  ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ  ਉਹ  ਬੇਹਦ ਨਰਵਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ । ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੜ ਜਾਂਦੀ। ਪਹਿਲੇ  ਸ਼ੋ ਵਿੱਚ ਉਹ  ਥੀਏਟਰ  ਦੇ  ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੇ  ਰਹਿੰਦੇ, ਲੇਕਿਨ ਅਸ਼ਚਰਜ ਦੀ ਗੱਲ, ਕਿ ਸਭ  ਕੁਛ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਫ਼ਿਲਮ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ  ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ।


ਹਰ ਫ਼ਿਲਮ  ਦੇ  ਨਾਲ ਚਾਰਲੀ  ਦੀ  ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਦਾ ਗ੍ਰਾਫ ਉੱਤੇ   ਉਠਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ  ਮਨਮਾਨੇ ਦਾਮ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ  ਰਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਸੂਲ  ਕਰ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਿਊਜਾਰਕ  ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਚਰਿਤਰ , ਕਰੈਕਟਰ  ਦੇ  ਖਿਲੌਣੇ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ  ਸਾਰੇ  ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰਾਂ ਅਤੇ ਡ੍ਰਗਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਗਫੇਲਡ ਲੜਕੀਆਂ ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ ਦੇ  ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀਆਂ  ਸਨ।


ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ  ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ । 'ਮੈਂ ਸਿਰਫ  ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਦਾ  ਸੀ  ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨੰਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ   ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤਾਨਾ  ਦੁਨੀਆਂ । ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਕਰੋੜਪਤੀ  ਹੋ ਜਾਊਂਗਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ  ਇਸ ਸਭ ਕੁਛ  ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ।


ਚਾਰਲੀ ਦੇ  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ  ਕਈ ਮਿਤ੍ਰਤਾਵਾਂ ਜੀਵਨਭਰ  ਰਹੀਆਂ।ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ। ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ  ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੀ ਹੋਏ  ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ  ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ  । ਹਰਸਟ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਬੇਹਦ ਕਰੀਬੀ ਮਿਤਰ  ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼  ਮੰਨਦੇ  ਸਨ। ਮੇਰੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਛੇ  ਦੋਸਤ ਹਨ ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਸ਼ਹਦੇ  ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਈਂ ਰਖਦੇ ਹਨ।


ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ  ਦੇ  ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ  ਨੇ ਚਾਰਲੀ  ਦੇ  ਟ੍ਰੈਂਪ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ  ਲੇਕਿਨ ਉਹ  ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋ  ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕੇ ।


ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਾਰਲੀ  ਨੇ  ਸਕੂਲੀ ਸਿਖਿਆ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ  ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਖਿਰ ਤਕ ਕਈ ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ  ਸੀ । ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਰੀ ਸਮਝ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ  ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਥੁੜਾਂ  ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਸੀ  ਅਤੇ ਉਹ  ਤਕਲੀਫਾਂ  ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ  ਜਾਣਦੇ ਪਛਾਣਦੇ । ਇਸ ਦੇ  ਅਲਾਵਾ ਉਹ  ਸੈਲਫ  ਮੇਡ ਆਦਮੀ ਸਨ ਅਤੇ  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ  ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਸੀ । ਇਸ ਆਤਮਕਥਾ  ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਪਗ  ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਹਤਰੀਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਭਿਨੈ  , ਕਲਾ, ਸੰਵਾਦ ਅਦਾਇਗੀ, ਕੈਮਰਾ , ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ, ਥੀਏਟਰ, ਵਿਗਿਆਨ , ਪਰਮਾਣੂ  ਬੰਬ  , ਮਾਨਵ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ , ਸਾਮਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ , ਯੁਧ , ਅਮੀਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ , ਸਾਹਿਤ, ਸੰਗੀਤ, ਕਲਾ, ਧਰਮ , ਦੋਸਤੀ , ਭੂਤ ਪ੍ਰੇਤ ਕੁਛ ਵੀ ਤਾਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ  ਜਿਸ ਤੇ  ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਵਾਲੀ ਰਾਏ  ਨਾ ਜਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ । ਕੌਮੇਡੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ  ਉਹ  ਕਹਿੰਦੇ  ਹਨ, 'ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮੇਡੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ  ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ  ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਜ਼ਰੀਆ। ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਬਾਰ ਨਜ਼ਰੀਆ ਢੂੰਢਣਾ ਆਸਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਕੌਮੇਡੀ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਚੁਸਤੀ  ਕਿਸੇ ਹੋਰ  ਕੰਮ  ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਅਭਿਨਯ  ਦੇ  ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ  ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਕਦੇ  ਵੀ ਅਭਿਨਯ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ  ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਲੜਕਪਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੌਭਾਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ  ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ  ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਗਿਆਨ  ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ  ਦੇ ਭੰਡਾਰ  ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ  ।


ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਰਲੀ  ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਗੱਲ  ਦੇ  ਲਈ ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁਕ ਔਫ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ   ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ  , ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿਨਯ ਕਲਾ ਬਾਰੇ , ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ  ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਾਰੇ  , ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ  ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਟ੍ਰੈਂਪ ਬਾਰੇ  ਦੁਨੀਆਂ  ਭਰ ਦੀਆਂ  ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ  ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ  ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ  ਲਿਖੀਆਂ  ਗਈਆਂ  ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਆਇਆ , ਉਸਨੇ ਚਾਰਲੀ  ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।


ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਅਤੇ ਖੂਬ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਣ  ਦੇ  ਬਾਦ ਚਾਰਲੀ  ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਬਾਰ ਬੀਹ  ਸਾਲ ਬਾਦ ਲੰਦਨ  ਆਏ   ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ  ਉਥੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ   ਨੇ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ  ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਅਤੀਤ  ਦੇ  ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ  ਹੈਟੀ ਹੀ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਵਾਕਿਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਮਿਲਣਾ ਮੈਨੂੰ ਅਛਾ ਲਗਦਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ  ਇਹਨਾਂ  ਬੇਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ  ਮਿਲਕੇ   ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ।


ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਦੁਖ ਵੀ ਭੋਗੇ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੀ। ਹੋਰ ਕੌਣ ਅਭਾਗਾ ਹੋਵੇਗਾ  ਜੋ ਸਿਰਫ  ਇਸ ਲਈ ਦੋਸਤ  ਦੇ  ਘਰ  ਦੇ  ਆਸਪਾਸ ਮੰਡਰਾਉਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਕਿ  ਉਹਨੂੰ  ਵੀ ਸ਼ਾਮ  ਦੇ  ਖਾਣੇ   ਦੇ  ਲਈ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਖੀ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ  ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਗਪਗ ਹਰ ਦੇਸ਼  ਦੇ  ਰਾਜਪ੍ਰਮੁਖਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਓਂਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ, ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿਧ  ਵਿਗਿਆਨੀ , ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ  ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ  ਦੇ  ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ  ਆਸ ਪਾਸ ਐਸ਼  ਦੀ ਐਸੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਹੋਵੇ  ਜਿਸਦੀ ਅਸੀਂ ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਾ  ਕਰ ਸਕਦੇ । ਜੀਵਨ  ਦੇ  ਇਹ ਦੋਵੇਂ  ਪੱਖ  ਚਾਰਲੀ  ਸਪੇਂਸਰ  ਚੈਪਲਿਨ  ਨੇ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਦੇਖੇ।


ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਜੀਵਨ ਦਾ  ਸਭ ਤੋਂ  ਦੁਖਦ ਪੱਖ  ਰਿਹਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਤੇ  ਇਹ ਸ਼ਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਕਿ ਉਹ  ਖੁਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਰ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ ਤਾਂ ਘੱਟੋ  ਘੱਟ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਤਾਂ ਰਖਦੇ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਲਾਇਨ ਤੇ  ਚਲਦੇ ਹਨ।


ਇਸ ਭਰਮ ਭੂਤ ਨੇ ਜੀਵਨਭਰ  ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਅਮਰੀਕਾ   ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਰਹਿ ਕੇ , ਉਸ ਦੇਸ਼  ਦੇ  ਲਈ ਇਤਨਾ ਕੁਛ ਕਰਨ  ਦੇ  ਬਾਦ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਆਬਰੂ ਹੋ ਕੇ  ਆਪਣਾ ਜਮਿਆ ਜਮਾਇਆ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਕੇ  ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਜਾਣਾ  ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਹ  ਬੇਹਦ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੇ  ਇਹ ਆਰੋਪ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ  ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣੇ। ਆਪ੍ਰਵਾਸ ਵਿਭਾਗ  ਦੇ  ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ   ਦੇ  ਸਵਾਲਾਂ  ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ  ਉਹ  ਕਹਿੰਦੇ  ਹਨ, 'ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ  ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ  ਫਸਿਆ? ਤੁਹਾਡੀ  ਸਰਕਾਰ   ਤੇ  ਅਹਸਾਨ ਕਰ ਕੇ  ! ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ  ਰਾਜਦੂਤ ਮਿ.  ਜੋਸੇਫ ਡੇਵਿਸ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਯੁਧ ਰਾਹਤ ਦੇ ਵਲੋਂ   ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ  ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਐਨ ਮੌਕੇ   ਤੇ  ਉਹਨਾਂ ਦਾ  ਗਲਾ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ  ਸਰਕਾਰ  ਦੇ  ਇੱਕ ਉਚ  ਅਧਿਕਾਰੀ   ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਕੀ  ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ  ਬੋਲਣ  ਦੀ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਕਰਾਂਗਾ  ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ  ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ  ਗਰਦਨ ਫਸਾਈਂ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।'


`ਮੈਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਣ ਤੋਂ  ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ  ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਂਕੜੇ  ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ  ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ  ਕਦੇ  ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।


ਚਾਰਲੀ  ਚੈਪਲਿਨ  ਦੀ ਇਹ ਆਤਮਕਥਾ  ਇੱਕ ਮਹਾਕਾਵ  ਹੈ ਇੱਕ ਐਸੇ ਸ਼ਖਸ   ਦੇ  ਜੀਵਨ ਦਾ , ਜਿਸਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ  ਉਹੀ ਮੰਗਿਆ  ਜੋ ਉਸਦਾ ਹੱਕ  ਸੀ । ਉਸਨੇ ਹਾਸੇ  ਵੰਡੇ  ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਬਤ ਵੀ ਮਿਲੀ  ਅਤੇ ਹੰਝੂ  ਵੀ । ਉਸਨੇ ਕਦੇ  ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ  ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ  ਗਲਤ ਹੋ । ਉਸੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ , ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਤੇ , ਆਪਣੀ  ਕਲਾ ਤੇ  ਅਤੇ ਆਪਣੀ  ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ  ਵਿਸ਼ਵਾਸ  ਸੀ  ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ  ਦੇ  ਪ੍ਰਤਿ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਖ  ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਨ ਭਿੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ  ਰਖਦਾ  ਸੀ  ਕਿਉਂਕਿ  ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ  ਕਿ ਸਚ ਉਸ ਦੇ  ਨਾਲ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨਤਾ   ਦੇ  ਲਈ ਇਤਨੀ ਜ਼ਿਦ ਸੀ ਕਿ 'ਸਿਟੀ ਲਾਈਟਸ'  ਦੇ  70 ਸੈਕਿੰਡ   ਦੇ  ਇੱਕ ਦਰਿਸ਼  ਲਈ ਪੰਜ  ਦਿਨ ਤਕ ਰੀਟੇਕ ਲੈਂਦਾ  ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ  ਪ੍ਰਤਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਤਨੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸੀ ਕਿ ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਯੁਗ ਬੀਤ ਜਾਣ  ਦੇ  4 ਸਾਲ ਬਾਦ ਵੀ ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਡੌਲਰ ਲਗਾ ਕੇ  ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ  ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ  ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਤਰਾਂ  ਦੇ  ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ  ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ  ਵਿੱਚ ਜੀਨੀਅਸ  ਸੀ  ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ  ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਤਥ ਤੋਂ  ਸਿਧ  ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ  ਦੇ  ਇਤਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ  ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਤਕ ਆ ਜਾਣ  ਦੇ  ਬਾਦ ਵੀ ਸੱਤਰ ਅੱਸੀ  ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ  ਉਸਦੀਆਂ  ਫਿਲਮਾਂ  ਸਾਨੂੰ  ਅੱਜ ਵੀ ਖੂਬ  ਮਨ ਪਰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ  ਦੇ  ਪਾਸ ਮਾਸ ਅਪੀਲ ਦਾ  ਜਾਦੂ ਦਾ  ਚਿਰਾਗ ਸੀ

Thursday, October 1, 2009

The line of beauty

With her scenes of village life, Amrita Shergill dedicated herself to painting the 'true' India. Strikingly attractive, outspoken and intelligent, she died suddenly at only 28. Salman Rushdie on the inspiration for his flamboyant heroine in The Moor's Last Sigh

The Guardian , Saturday February 17, 2007




Untitled by Amrita Sher-Gil, Tate Modern, London
'I will stick to my intolerant ideas and convictions' ... Untitled by Amrita Sher-Gil. Photograph: Tate Modern


In the mid-1990s, when I began to think about my novel The Moor's Last Sigh, I soon realised that it would contain an account of the character (and also the work) of an entirely imaginary 20th-century Indian woman painter. I thought about my friendships and acquaintanceships with a number of fine contemporary artists - Krishen Khanna, Bhupen Khakhar, Gulam Mohammad Sheikh, Nilima Sheikh, Nalini Malani, Vivan Sundaram, Anish Kapoor - and of others I did not know personally but whose work I admired - Pushpamala, Navjot, Sudhir Patwardhan, Gieve Patel, Dhruva Mistry, Arpana Caur, Laxma Goud, Ganesh Pyne. The work of all these painters helped me think about the pictures my fictional Aurora Zogoiby might create. But the figure that, so to speak, "gave me permission" to imagine her personality, to invent a woman painter at the very heart of modern art in India - to believe in the possibility of such a woman - was an artist I never met, who died tragically young, and whom I first encountered in a luminous painting by Vivan Sundaram, her nephew. That artist was Amrita Sher-Gil.


The painting is of a family at home. A male figure stands brooding in the background, a western woman sits stiffly on a chair (and there is a pistol on a table at her side). The room is rich in furnishings and art, and the whole is portrayed in a palette of glowing oranges and golds. But for all the lushness and mystery of the scene, the eye is drawn to the young woman in the foreground, strikingly beautiful, faintly smiling: an intelligent, amused face. This is Amrita.


I did not know much about her in those days. I knew she was half-Hungarian, and I had seen some of her paintings of scenes of village life - storytellers, young girls - both in the National Gallery in Delhi and at Vivan's home. And while I was writing my book, I resisted knowing more. I conjured up an imaginary Amrita for myself - a woman much influenced by Gandhian ideas, who dedicated herself to painting the "true" life of India, the life of the villages - and decided that my Aurora would be in many ways her antithesis, an unrepentant urbanite and sophisticate. It was only after the book was done that I permitted myself to know the real Amrita a little better, and I discovered at once that she and my Aurora had much more in common than I suspected. Indeed, in some ways - her sexual proclivities, for example - Amrita Sher-Gil was a more bohemian, less inhibited figure than the flamboyant woman I had made up.


In her letters, the real Amrita leaps from the page. "You will think I am self-opinionated," she writes in 1934, aged just 21, "but I will stick to my intolerant ideas and to my convictions." Her outspokenness, which makes her so very much the sister, not the antithesis, of Aurora Zogoiby, is one of the most delicious aspects of her correspondence. She praises Nobel prize-winner Rabindranath Tagore, but she also says, "his eminence is due to the surrounding flatness of the country". Her anger at the philistinism of the Nizam of Hyderabad leads her to speak bluntly to his face: "He has millions of rupees worth of junk at the same time as beautiful jade and good Mogul and Rajput paintings in his palace ... and when I saw the Lord Leightons, the Wattses, the Bouguereaus amassed there and everybody in the party spouted admiration and praise, I felt so sick that, when he asked me what I thought of them, I asked him in return how on earth anybody with any taste could buy Leighton, Bouguereau and Watts when there were Cézannes, Van Goghs and Gauguins in the market." After this, he unsurprisingly refuses to buy her two "cubist" pictures, and she is "of course, furious". And, writing to her close friend and great ally Karl Khandalavala, she talks about his art criticism in terms that might have damaged a lesser friendship: "One has an impression of a lucid impersonal account written by an objective person, the possessor of a calm and collected mind. And while one is reading it one is inclined to say aloud, 'quite so', but as soon as one has laid it aside one forgets it. That is to say, 'It creates no powerful or lasting impression on the mind.' It is too moderate in its mode of expression (perhaps the fault lies in your choice of words)." Perhaps her most heightened contempt is reserved for the artists of the Bengal school, whom she compares dismissively to the ancient Ajanta cave-painters: "Ajanta is painting with a kernel, the painting of the Bengal school has only got a shell, it is a lot of things built round nothing, a lot of unessential things and it would cease to exist if those unessential things were taken away from it." She admits that Jamini Roy has "a certain talent", but refuses to allow his line to be compared to the masters of Ajanta, either.


This ferocity of mind and sharpness of tongue, combined with an unashamed openness about her own behaviour, and an insistence on her right to behave as she chooses, is also present in her thoughts about her own family and friends. When her father ("Duci") hesitates about her proposed return to India from Europe, and accuses her of lacking interest in India, she delivers herself of an extraordinary text that is at once an artistic testament and an assault on her father's narrower mores of social and sexual conduct: "I wish to return primarily in interest of my artistic development ... how utterly mistaken you are when you speak of our lack of interest in India, in its culture, its people, its literature, all of which interest me profoundly ... Our long stay in Europe has aided me to discover as it were, India. Modern art has led me to the comprehension and appreciation of Indian painting and sculpture. It seems paradoxical, but I know for certain that, had we not come away to Europe, I should perhaps never have realised that a fresco from Ajanta or a small piece of sculpture in the Musée Guimet is worth more than the whole Renaissance! In short, now I wish to go back to appreciate India and its worth ... I was rather sad to realise that you place the conservation of your good name above your affection for us. I was also disappointed to know what a place of importance you give to the bickering of public opinion ... I don't in the least consider myself an immoral person, I am not immoral ... Besides I think you are rather dramatising the situation (a thing you are apt to do at times) when you say that the ruin of your good name is synonymous with our returning to India. Fools and mischief-makers will always talk, even if one doesn't give them food for it. And there are narrow-minded prejudiced and fanatical people all over the world, in India too (as you found out at your expense) but need one bother about them?"


She chides her mother, too, first for maltreating servants and later, as that troubled lady descends into mental instability, for her lies. "She charges us indiscriminately with every vice, criminal ingratitude being the least of them, of filth, sloth and abnormal sexual manias ..." Caught between a cold, conventional father and an increasingly deranged mother, Amrita takes refuge in an artistic vision remarkable not only for its outspokenness, but for its passionate love of what is beautiful. In a letter to her sister Indu, she tells of frescoes found in Cochin: "I spend my days from morning till evening, that is to say till the light fails, at a deserted palace here. It contains some perfectly marvellous old paintings that haven't been 'discovered' yet. Nobody knows about them and the local people, even so called responsible people, like the Diwan would destroy them, I am sure. If that were in their power - because some of the panels depict erotic scenes. Animals and birds are copulating with the utmost candour, but curiously enough the human figures are never depicted in the act ... it is only when one starts copying them that one realises what an astounding technique these people had and what an amazing knowledge of form and power of observation they possessed. Curiously enough unlike the slender forms of Ajanta, the figures are extremely massive and heavy here. The drawing perhaps the most powerful I have ever seen."


The Cochin frescoes return in a passionate letter to Khandalavala, and it is clear they influenced her deeply, just as Breughel did, and Renoir. She became convinced that "all art, not excluding religious art, has come into being because of sensuality: a sensuality so great that it overflows the boundaries of the mere physical".


Her taste in art is impeccable, whether it be European literature (Rousseau, Verlaine, Proust) or the majesty of the Ellora carvings and Ajanta cave-paintings ("Dear Karl, ELLORA, AJANTA. Revelation.") Her taste in human beings is good, too: "I have met a wonderful woman at last, [the poet and politician] Sarojini Naidu. And her two interesting daughters. One of them a felinish creature beautiful in a negroid way, who curiously enough is intelligent and witty, and her younger sister who looks the older of the two a strange wild creature, sympathique comme tout, and extremely interesting to say the least."


Such a woman could perhaps not be expected to be happy in such a time. She writes to Indu in March 1941, "I ... have passed through a nervous crisis and am still far from being over it. Feeling impotent dissatisfied irritable and unlike you not even able to weep. There seem to be forces at work - elemental forces - disrupting, throwing things out of equilibrium. The chaos and darkness of the lives of individuals - the wars, earthquakes, floods all seem to be indefinably interconnected. We are not alone. I see it everywhere." (But then, a few lines on, she finds time to criticise her sister's handwriting - "you must make an effort to render it lisible" - and to be glad that a new divan "looks lovely".) Six months later, she was dead, aged just 28, of a cause that remains uncertain.


It is immensely moving to encounter, in Amrita's letters, this impassioned, opinionated, brilliant voice that spoke so clearly but for such a brief time. To return to her paintings after this reading is to find new depth in her sombre palette, all earth tones and shadows. She writes, only partly ironically, of choosing to depict "principally the sad aspects of Indian life ... It may be that the sadness; the queer ugliness of the types I choose as my models (which to me is beauty that renders insipid all that which, according to the standards of the world, goes under the category of the word 'beautiful') corresponds something in me, some inner trail in my nature which responds to things that are sad, rather then to manifestations of life which are exuberantly happy or placidly contented."


Amrita Sher-Gil's is an art which moves naturally towards the melancholy and tragic, while keeping its eye fixed firmly on high ideals of beauty. That it, and she, were so often misunderstood is poignant, but not, perhaps, surprising. In a letter from abroad, written to her parents in August 1938 after they had burned a "roomful" of her letters, including old love letters, she resigns herself to a "bleak old age unrelieved by the entertainment that the perusal of old love letters would have afforded", and ends, piteously, in Hindi: "Me kohi aysi baat nahin kahungi ya karungi jisse aap ko dukh pahunche" - "I will not say or do anything that would cause you pain".


She was denied old age, bleak or otherwise, but neither her exuberant, magnificent self, nor the work it made, contained anything for which she needed to apologise. Time has passed, and her art endures. As Moraes "Moor" Zogoiby wrote of his mother Aurora: "Even now, in the memory, she dazzles, must be circled about and about. We may perceive her indirectly, in her effects on others ... Ah, the dead, the unended, endlessly ending dead: how long, how rich is their story. We, the living, must find what space we can alongside them; the giant dead whom we cannot tie down, though we grasp at their hair, though we rope them while they sleep."


· Amrita Sher-Gil is at Tate Modern, London SE1, from February 28 to April 22. Details: 020-7887 8888. Amrita Sher-Gil: an auto-portrait in letters and writings, annotated and edited by Vivan Sundaram, will be published by Tulika Books, Delhi, later this year.